Η δημιουργία και η διόγκωση του Δημοσίου Χρέους της χώρας μας

Tις τελευταίες ημέρες έχει επανέλθει στην επικαιρότητα η συζήτηση για το δημόσιο χρέος και πώς αυτό δημιουργήθηκε και διογκώθηκε από το 1981 και μετά. Έτσι ακούγονται και κυρίως γράφονται διάφορα μυθεύματα, χωρίς να στηρίζονται σε συγκεκριμένα στοιχεία, ώστε ο κάθε πολίτης που τα διαβάζει να μπορεί να αναζητήσει τις έγκυρες πηγές προέλευσής τους για να διαπιστώσει ότι είναι αληθινά και όχι κατασκευασμένα για να εξυπηρετήσουν πολιτικές ή άλλες σκοπιμότητες. Έτσι για πληρέστερη και έγκυρη ενημέρωση παραθέτω τα ακόλουθα:

Σύμφωνα λοιπόν με τα επίσημα στοιχεία του πρώην υπουργείου Εθνικής Οικονομίας και της Τραπέζης της Ελλάδος το Δημόσιο Χρέος ως ποσοστό του ΑΕΠ ή το «Χρέος της Γενικής Κυβέρνησης ως % του ΑΕΠ» παρουσίασε την ακόλουθη εξέλιξη:

Έτος Χρέος ως % ΑΕΠ

1975 24,7
1976 24,6
1977 25,7
1978 28,0
1979 27,5
1980 28,6
1981 34,5
1982 41,3
1983 41.9
1984 48,0
1985 54,7
1986 55,9
1987 62,2
1988 66,8
1989 69,9
1990 80,7
1991 83,3
1992 89,0
1993 111,6
1994 109,3
1995 110,1
1996 112,2
1997 109,5
———————————————–
Πηγή: «Η Ελληνική Οικονομία 1960-1997» ΥΠΕΘΟ, Αθήνα 1998

Στον ανωτέρω πίνακα είναι εντυπωσιακά τα ακόλουθα:

α) Στην πρώτη τετραετία του ΠΑΣΟΚ, 1981-1985 το δημόσιο χρέος ως ποσοστό του ΑΕΠ σχεδόν διπλασιάσθηκε καθώς από το 34,5% που έκλεισε το 1981, αφού το ΠΑΣΟΚ είχε κερδίσει τις εκλογές τον Οκτώβριο , εκτοξεύθηκε στο 54,7% του ΑΕΠ το 1985. Δηλαδή αυξήθηκε κατά 20,2 μονάδες!

) Αν συγκριθεί η διαφορά των ποσοστών του χρέους ως προς το ΑΕΠ από το 1975 μέχρι το 1981, διαπιστώνεται ότι αυτό αυξήθηκε από το 24,7% που ήταν το 1975, στο 28,6% το 1980 και στο 34,5% το 1981, Συνολικά δηλαδή το Δημόσιο χρέος την περίοδο 1975-1980 ως ποσοστό του ΑΕΠ αυξήθηκε κατά 3,9% και από το 1980 μέχρι το 1981 επίσης κατά 3,9%.

γ) Στην περίοδο 1986-1989 οι εξελίξεις στο Δημόσιο χρέος ήταν εξ ίσου τραγικές ,όπως και στην πρώτη περίοδο 1892-1985. Το Δημόσιο χρέος από το 54,7% του ΑΕΠ διαμορφώθηκε το 1989 στο 69,9% του ΑΕΠ για να κλείσει το 1990, καθώς προηγήθηκαν τρείς εκλογικές αναμετρήσεις στο 80,75 του ΑΕΠ. Συνολικά δηλαδή στην περίοδο 1982-1990 η Κυβέρνηση του ΠΑΣΟΚ σχεδόν τριπλασίασε το δημόσιο χρέος ως ποσοστό του ΑΕΠ!

δ) Το δημόσιο χρέος ως ποσοστό του ΑΕΠ το 1993 είχε φθάσει στο 111,6% του ΑΕΠ, επειδή το Δημόσιο ήταν υποχρεωμένο να πληρώσει τόκους 2,7 τρις δρχ. αντί των 1,3 τρις. που πλήρωνε το 1990, διότι, όπως είναι γνωστό οι τόκοι πληρώνονται μετά την λήψη των δανείων αλλά και από το γεγονός ότι οι κυβερνήσεις του ΠΑΣΟΚ (1981-1989) είχαν κάνει και «κρυφά δάνεια», τα οποία δεν αναγράφονταν στους προϋπολογισμούς, αλλά τα βρήκε μπροστά της η Κυβέρνηση της Ν.Δ από τον Απρίλιο του 1990 και μετά και τα οποία αφορούσαν καταπτώσεις εγγυήσεων και ελλείμματα των ΔΕΚΟ!

Όπως γίνεται αντιληπτό μετά από την εξέλιξη αυτή το Δημόσιο χρέος είχε τεθεί πλέον σε τροχιά που δεν θα μπορούσε να ελεγχθεί, καθώς , στο μεταξύ, υπήρχε και μια άλλη διάσταση του χρέους που εμφανίσθηκε αργότερα με την μορφή της κατάπτωσης των εγγυήσεων που είχαν χορηγηθεί σε ΔΕΚΟ για να δανεισθούν, καθώς οι περισσότερες από αυτές (τις ΔΕΚΟ) δεν πλήρωσαν το χρέος τους, το οποίο υποχρεώθηκε να πληρώσει το Δημόσιο, ως εγγυητής.

Οι αιτίες αύξησης του Χρέους

Η βασική αιτία της αύξησης του δημοσίου χρέους στην περίοδο 1982-1990 ήταν οι χιλιάδες διορισμοί στον δημόσιο τομέα καθώς και η πολιτική σπατάλης σε συνδυασμό με την αποφυγή πραγματοποίησης παραγωγικών επενδύσεων. Πρόκειται για μια αλήθεια που μετά από 30 χρόνια έσπευσαν να ομολογήσουν τόσο ο πρώην πρωθυπουργός Γ. Παπανδρέου όσο και ο τότε αντιπρόεδρος της κυβέρνησής του Θεοδ. Πάγκαλος, παραδεχόμενοι ότι η διόγκωση του Δημοσίου Χρέους οφειλόταν στους αθρόους διορισμούς που έκαναν οι κυβερνήσεις του ΠΑΣΟΚ. Μάλιστα η ομολογία του Θ. Πάγκαλου διανθίστηκε και με την δικαιολογία που ο ίδιος επινόησε ότι «τα λεφτά τα φάγαμε μαζί», εννοώντας δηλαδή όσους διορίστηκαν στον δημόσιο τομέα. Όσον αφορά τον πρώην Πρωθυπουργό Γ. Παπανδρέου σε δημόσια ομιλία του κατά το κλείσιμο της «Συνάντησης του υπουργείου Περιφερειακής Ανάπτυξης και Ανταγωνιστικότητας με νέους επιχειρηματίες» στις 20 Οκτωβρίου 2010, είχε αναφέρει και τα ακόλουθα:

«Να σας πω ένα αστείο. Όταν πρωτοβγήκα βουλευτής, με ρωτούσαν για διάφορα προβλήματα. Βέβαια, υπήρχαν ουρές για ρουσφέτια, για διορισμούς και τα λοιπά. Τότε βεβαίως υπήρχε η δυνατότητα και γινόταν, αν και προσπαθούσα να το αποφύγω ως βουλευτής. Όλοι οι νεότεροι βουλευτές τότε ζητούσαμε αξιοκρατία, γιατί δεν αντέχαμε αυτή την πίεση, να έρχονται στα γραφεία μας και να ζητούν δουλειά, και εμείς, να είμαστε οι κριτές για κάτι, του οποίου δεν θα έπρεπε να είμαστε κριτές.

Ήρθε κάποιος, λοιπόν, και τον ρώτησα, «εσύ τι έχεις κάνει;». Λέει: «είμαι φιλόσοφος». Και τον ρωτώ: «και τι δουλειά θέλεις να κάνεις;». «Να μπω στο Δημόσιο και να φιλοσοφώ!», μου απάντησε. Αυτή ήταν η λογική του.»

Στην πρώτη τετραετία της κυβέρνησης ΠΑΣΟΚ (Οκτώβριος 1981-Ιούνιος 1985) το ελληνικό Κράτος διογκώθηκε τόσο, όσο περίπου είχε επεκταθεί στη Xώρα μας σε διάστημα 100 ετών, μεταξύ 1870 και 1970! Δηλαδή κατά 17,3%, ως ποσοστό του AEΠ, από 18,4% που είχε διογκωθεί σε διάστημα 100 ετών μεταξύ 1870 και 1970!

Μπορεί να φαίνεται απίστευτο αλλά είναι πέρα για πέρα αληθινό και αποδεικνύει την μεγάλη ζημιά που έχει προκληθεί στην Οικονομία της Σύμφωνα με μελέτη που δημοσιεύθηκε στο «Οικονομικό Δελτίο» της «Alpha Bank» (τότε Τράπεζα Πίστεως) τον Απρίλιο του 1997, το μέγεθος του Δημοσίου Τομέα, ως ποσοστό του AEΠ, το 1870, αφότου δηλαδή υπάρχουν στοιχεία, απορροφούσε το 14,8% του ΑΕΠ και το 1970, το ποσοστό αυτό είχε αυξηθεί στο 33,2% του AEΠ.

Δηλαδή σε διάστημα 100 ετών ο Δημόσιος τομέας στη Xώρα μας είχε μεγαλώσει κατά 18,4%.

Επίσης, σύμφωνα με τα ίδια στοιχεία κατά 17,3% αυξήθηκε το ποσοστό του AEΠ που αφορούσε στον Δημόσιο τομέα από το 1980 μέχρι το 1985.όπως προκύπτει από τον πίνακα που ακολουθεί στη συνέχεια.

Επίσης από τον πίνακα αυτόν προκύπτει με εξαίρεση μια ελαφρά μείωση που σημειώθηκε κατά τα έτη 1990, 1991 και 1992 ότι ο Δημόσιος Tομέας στη Xώρα μας το 1980 απορροφούσε το 39,8% του AEΠ και το 1990 έφθασε να απορροφά το 54,6% του AEΠ για να εκτιναχθεί το 1995 στο 58,2%!

Σχετικά με την περίοδο της τριετίας που κυβέρνησε η Νέα Δημοκρατία, το ποσοστό του AEΠ που απορροφούσε ο Δημόσιος Τομέας, το 1990 μειώθηκε στο 54,3% από το 55,3% που ήταν το 1989, το 1991 μειώθηκε στο 53,6%, το 1992 στο 53,3%, ενώ αντίθετα το 1993, στη διάρκεια του οποίου έγιναν διορισμοί (κυρίως στη ΔEH) από την Κυβέρνηση της N.Δ. αλλά και από την Κυβέρνηση του ΠAΣOK (στις κρατικές τράπεζες, αλλά και με την επανακρατικοποίηση της EAΣ) από τον Οκτώβριο του 1993 μέχρι και τον Δεκέμβριο του ιδίου έτους, το ποσοστό του AEΠ, που απορροφούσε ο Δημόσιος Τομέας αυξήθηκε στο 57,2%! Για να εκτοξευθεί την επόμενη χρονιά 1994 στο 59,8% και να καταλήξει στο 58,2% στο τέλος του 1995.

———————————————————————————————–
Η διόγκωση του Κράτους ως ποσοστό(%) του ΑΕΠ

Ετος Ποσοστό
————————————————————————————————–

1870 ……………………. . . . 14,8

1970………. ………………………..33,2

1980…………………………………39,8

1981………………………………..40,1

1982…………………………………47,0

1983…………………………………49,5

1984…………………………………53,3

1985…………………………………57,4

1986………………… ………………56,3

1987…………………. …………….56,7

1988………………………………….56,3

1989………………………………….55,3

1990…………………………………54,5

1991…………………………………53,6

1992………………………………..53,3

1993……………. ……………….57,2

1994…………. …………………..59,8

1995……….. …………………….58,2
——————————————————————————————–
Πηγή: “Οικονομικό Δελτίο” της Alpha Bank, Απρίλιος 1997

Tο συνολικό δημόσιο χρέος μεταξύ του 1981 και του 1989-1990 αυξήθηκε περισσότερο από 9 φορές! Συγκεκριμένα από 672 δις. δρχ. που ήταν το 1981, έφθασε στο το 1989 στα 6,7 τρισεκατομμύρια δραχμές και το 1990 στα 9,4 τρις. δρχ.!

Ετος Δημόσιο Χρέος Τόκοι Γεν. Κυβέρνησης Έλλειμμα % ΑΕΠ
——————————————————————————————————-
(σε δις δρχ)
1980 474 41,2 3,5
1981 672 65,3 9
1982 928 86,6 7
1983 1260 133,0 7,8
1984 1833 201,5 8,3
1985 2674 277,0 11,7
1986 3230 353,2 9,7
1987 4046 499,0 9
1988 5383 684.3 10
1989 6699 825,5 14
1990 9383 1334,6 16
1991 12335 1528,8 11,7
1992 15557 2190,8 12,3
1993 23431 2701,9 13,8
1994 28093 3381,1 10
1995 31982 3471,8 10,3
1996 36246 3576,2 8
1997 39040 3158,0 4
——————————————————————————————————————–
Πηγή: Η Ελληνική Οικονομία 1960-1997 (Έκδοση ΥΠΕΘΟ 1998)

Επίσης πρέπει να αναφέρουμε και τα ακόλουθα:

Ο πρώην Διοικητής της Τραπέζης της Ελλάδος (επί κυβερνήσεων ΠΑΣΟΚ Δημ. Χαλικιάς) σε συνέντευξή του στο περιοδικό «Οικονομικός Ταχυδρόμος» της 8-1-1998, είχε αναφέρει και τα ακόλουθα:

«Ανάμεσα στον Οκτώβριο του 1985 και τον Φεβρουάριο του 1986 πέρασα μερικούς από τους πιο δύσκολους μήνες της θητείας μου. Τα συναλλαγματικά διαθέσιμα της Τραπέζης της Ελλάδος είχαν πέσει κάτω από το ελάχιστο όριο ασφαλείας. Αν και γενικά την δεκαετία του 1980 το επίπεδο των διαθεσίμων ήταν γύρω στο 1 δισεκατομμύριο δολάρια, τότε είχαμε φθάσει μόλις στα 350 εκατ. δολ. Εάν δεν παίρναμε τον Φεβρουάριο του 1986 την πρώτη δόση του δανείου από την ΕΟΚ και εάν δεν είχαμε το σταθεροποιητικό πρόγραμμα Σημίτη, θα βαδίζαμε ευθέως στην κατάρρευση και την χρεοκοπία. Δεν θα είχαμε λεφτά να πληρώσουμε τις εισαγωγές μας. Δεν επρόκειτο για συναλλαγματική κρίση της δραχμής, όπως αυτές που γνωρίσαμε τον Μάϊο του 1994 ή τον Νοέμβριο του 1997, αλλά για κάτι πολύ χειρότερο. Αδυναμία κάλυψης των εξωτερικών πληρωμών της χώρας»! Τι ακριβώς είχε συμβεί; Απλούστατα τον Οκτώβριο του 1985 είχε διαπιστωθεί η πλήρης κατάρρευση της οικονομίας, με αποτέλεσμα η χώρα να αντιμετωπίζει πρόβλημα δανεισμού και βρισκόταν όπως πολύ παραστατικά ομολόγησε δημόσια μετά από 13 χρόνια όμως, ο τότε διοικητής της Τραπέζης της Ελλάδος Δημ. Χαλικιάς στην προαναφερθείσα συνέντευξή του.

Στις 22 και 23 Ιανουαρίου 1988 έγινε ένα συνέδριο με θέμα την πορεία του εξωτερικού χρέους της Χώρας μας. Στο συνέδριο εκείνο, κατά την πρώτη ημέρα της διεξαγωγής του στις 22 Ιανουαρίου 1988 είχε μιλήσει ο Ακαδημαϊκός και πρώην Διοικητής της Τραπέζης της Ελλάδος Άγγελος Αγγελόπουλος, ο οποίος είχε προτείνει ως λύση για να μπορέσει να αναπνεύσει η ελληνική οικονομίας από το βάρος του εξωτερικού χρέους, την αναστολή της πληρωμής του για μια 5ετία, μετά από συμφωνία της τότε κυβέρνησης με τις ξένες τράπεζες. Παράλληλα όμως στην ομιλία του εκείνη ο Αγγ. Αγγελόπουλος αποκάλυψε και τον τρομακτικό δανεισμό στον οποίο είχε καταφύγει από το 1982 και μετά η κυβέρνηση του ΠΑΣΟΚ, λέγοντας:

«Για την εξυπηρέτηση του σημερινού εξωτερικού δανείου, που ανέρχεται σε 20 δις δολάρια, κατά τα προσεχή 5 έτη θα πρέπει η Ελλάδα να δανειστεί ακόμη 19 δισεκατ. δολάρια», προσθέτοντας ότι θεωρούσε πως «κύρια αιτία των δυσχερειών είναι το γεγονός ότι τα δάνεια έχουν χορηγηθεί με σύντομη προθεσμία απόσβεσης 7 έως 8 ετών».

«Το θέμα του εξωτερικού χρέους περιπλέκεται ακόμη περισσότερο λόγω της μεγάλης αύξησης, ιδίως τα δύο τελευταία έτη (σ.σ. 1986 και 1987) του εσωτερικού χρέους. Η αύξηση αυτή έφτασε 768 δις δρχ. Αποτέλεσμα: Η ετήσια εξυπηρέτηση του συνολικού δημοσίου χρέους, να φτάσει το 1987 τα 667 δις δρχ., όσο περίπου και οι δαπάνες για τους μισθούς και τις συντάξεις του Δημοσίου».

Στις 25 Φεβρουαρίου 1988 ο τότε Διοικητής της Τραπέζης της Ελλάδος Δημ. Χαλικιάς μιλώντας σε εκδήλωση του Ελληνογερμανικού Επιμελητηρίου και αναφερόμενος στην αύξηση που είχε σημειώσει το δημόσιο χρέος είχε πει:
«Το εξωτερικό δημόσιο χρέος αυξήθηκε ως ποσοστό του ακαθάριστου εγχώριου προϊόντος (ΑΕΠ) από 9,8% το 1979 σε 15,2% το 1981 και σε … 42,1% το 1985»!

—————————————————————————–
Έτος χρεολύσιο τόκοι συνολικό ποσό
(σε δι\σ. δρχ)
——————————————————————————

1981 — — 62,2

1982 —- ——- 67,8

1983 —— ——— 104,3

1984 ——- ——- 172

1985 —– — 258

1986 —- —- 385

1987 —- —- 617,4

1988 —- —– 790,3

1989 —– ——- 944,1

1990 360 1.271 1.631

1991 1.009 1.497 2.506

1992 1.900 1.500 3.400

1993 1.500 2.100 3.600

——————————————————————————————–
Πηγή: Έκθεση Προϋπολογισμού 1993
———————————————————————————————

Στις 23 Μαρτίου 1994 η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έδωσε στη δημοσιότητα έκθεση-καταπέλτη εναντίον της Ελλάδος και παράλληλα την απέστειλε προς την Κυβέρνηση του Ανδρέα Παπανδρέου. Επρόκειτο για την έκθεση, με της οποίας τις βασικές επισημάνσεις είχε ασχοληθεί η Νομισματική Επιτροπή της ΕΟΚ στις 2 Φεβρουαρίου 1994. Με την έκθεσή της εκείνη η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, πέρα από τις καταγραφές των δυσμενών εξελίξεων στην Οικονομία, ζητούσε από την ελληνική Κυβέρνηση να συντάξει πρόγραμμα σύγκλισης της ελληνικής οικονομίας, και να το υποβάλλει στην Ε.Ε για έγκριση, διαφορετικά την προειδοποιούσε ότι θα σταματούσε την χρηματοδότηση των έργων από το Ταμείο Συνοχής!

Μάλιστα ο τότε αντιπρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και αρμόδιος επίτροπος Οικονομίας Χένιγκ Κριστόφερσεν είχε γίνει έξαλλος με τον τότε αναπληρωτή υπουργό Οικονομίας Γιάννο Παπαντωνίου, γιατί, ενώ τον είχε διαβεβαιώσει ότι η ελληνική κυβέρνηση θα υπέβαλε πρόγραμμα σύγκλισης στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή για έγκριση στο πρώτο δίμηνο του 1994, ώστε να εξεταζόταν στο Συμβούλιο του Μαρτίου 1994, τελικά αυτό δεν είχε γίνει!
Στην έκθεσή της εκείνη η Ευρωπαϊκή Επιτροπή διαπίστωνε ότι:

Η ελληνική Κυβέρνηση μέσα σε μόλις 5 μήνες από τότε που είχε κερδίσει τις εκλογές της 10ης Οκτωβρίου 1993, αύξησε τα ελλείμματα, ενώ το χρέος το αύξησε κατά 7 τρις. δρχ.! Παράλληλα επεσήμαινε ότι η ελληνική κυβέρνηση εγκατέλειψε τις ιδιωτικοποιήσεις, μείωσε τον ρυθμό των επενδύσεων και εμφάνιζε σημαντική μείωση εσόδων!

«Το δημόσιο χρέος ανήλθε στο 138,8% του ΑΕΠ, ενώ το δημόσιο έλλειμμα ήταν κατά 6% υψηλότερο από εκείνο που είχε προβλεφθεί»!

«Η Ελληνική Κυβέρνηση καλείται να προχωρήσει αμέσως στην λήψη μέτρων με στόχο την μείωση των δημοσίων ελλειμμάτων».

«Ο περιορισμός όμως των ελλειμμάτων», επεσήμαινε η έκθεση αυτή «δεν είναι αρκετός για την εξυγίανση της οικονομία. Χρειάζονται πολλές αλλαγές στην πολιτική της κυβέρνησης, η κυριότερη από τις οποίες είναι η επανέναρξη των ιδιωτικοποιήσεων. Χρειάζεται επίσης να ληφθούν μέτρα για την μείωση του λειτουργικού κόστους των επιχειρήσεων, ώστε να αυξηθεί η ανταγωνιστικότητα των ελληνικών προϊόντων.

«Η επιτροπή θεωρεί ότι η επιδείνωση της οικονομίας τους τελευταίους μήνες του 1993 οφείλεται κατά ένα μεγάλο μέρος και στην εγκατάλειψη του προγράμματος των ιδιωτικοποιήσεων που είχε αρχίσει η κυβέρνηση της Ν.Δ.

Ο δεύτερος λόγος της επιδείνωσης ήταν τα μεγάλα ελλείμματα που παρουσίασαν ορισμένοι δημόσιοι οργανισμοί, ενώ πηγές της Ευρωπαϊκής Επιτροπής διεμήνυαν στην τότε κυβέρνηση ότι: Εάν το αναθεωρημένο πρόγραμμα που θα υποβάλλει η ελληνική Κυβέρνηση δεν περιλαμβάνει τα αναγκαία μέτρα, το πρόγραμμα δεν θα εγκριθεί!

Επίσης η Ευρωπαϊκή Επιτροπή είχε διαμηνύσει στην ελληνική κυβέρνηση παράλληλα ότι αν δεν υποβάλλει πρόγραμμα σύγκλισης για να εγκριθεί από την Ε.Ε, τότε η Επιτροπή είχε το δικαίωμα να ζητήσει την διακοπή των χρηματοδοτήσεων για έργα που χρηματοδοτούσε η Ε.Ε. καθώς η χρηματοδότηση των έργων συμβάδιζε υποχρεωτικά με την πορεία σύγκλισης!

Στις 15 Ιουνίου 2004 ο τότε υφυπουργός Οικονομικών Πέτρος Δούκας κατέθεσε στη Βουλή επίσημα στοιχεία του Γενικού Λογιστηρίου του Κράτους σύμφωνα με τα οποία:

Στις 31 Μαΐου 2004 το Δημόσιο Χρέος είχε ανέλθει στα 193.443,1 εκατ. ευρώ από 177.812,1 εκατ. ευρώ που ήταν στο τέλος Δεκεμβρίου του 2003.

Τέλος όσον αφορά τον δανεισμό που έγινε στην περίοδο 2004-2009, επί κυβερνήσεως Κ. Καραμανλή, σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία του Γενικού Λογιστηρίου του Κράτους, το συνολικό ποσό που δανείσθηκε είχε ανέλθει σε 125 δις ευρώ, τα οποία αναλύονται ως εξής:

Τα 45 δισ αφορούν «αναχρηματοδότηση» του παλαιότερου χρέους. Δηλαδή έληγαν κάποια προηγούμενα δάνεια και δανείστηκε η Ελλάδα να τα εξοφλήσει.

Από τα υπόλοιπα 80 δισεκατομμύρια ευρώ.

– το 62,5% (50 δισ.) πήγαν για τόκους προηγουμένων ετών. Δηλαδή για να εξυπηρετηθεί παλαιότερο χρέος, που το βρήκε η Νέα Δημοκρατία από τις προηγούμενες κυβερνήσεις (του ΠΑΣΟΚ).

-το 12,5% (10 δισ. ) πήγε για πληρωμές εξοπλιστικών προγραμμάτων, που επίσης είχαν παραγγείλει προηγούμενες κυβερνήσεις του ΠΑΣΟΚ.

– το 8,95% (7,2 δισ. περίπου) πήγε για πληρωμές Κοινωνικής Ασφάλισης – στα Ταμεία της ΔΕΗ, του ΟΤΕ και του ΙΚΑ – που επίσης είχαν υπογράψει οι προηγούμενες κυβερνήσεις του ΠΑΣΟΚ, για την χρηματο9δότηση των ταμείων από το Κράτος

– και το 3,3% (2,6 δισ. περίπου ) για χρέη νοσοκομείων που ήταν απλήρωτα από την κυβέρνηση του ΠΑΣΟΚ.

Τέλος ένα ακόμα 4% (3,2 δισ.) πήγε για «λοιπές χρεώσεις» που άφησαν οι κυβερνήσεις του ΠΑΣΟΚ.

Δηλαδή τα 73 δις ευρώ από τα 80 ήταν υποχρεώσεις που άφησε πίσω του το ΠΑΣΟΚ. Κατά συνέπεια το πρόσθετο χρέος των κυβερνήσεων της Νέας Δημοκρατίας για τα πεντέμισι χρόνια που έμεινε στην εξουσία, ήταν γύρω στα 7 δις ευρώ.

Σύμφωνα με το Δελτίο του Δημοσίου Χρέους του Γενικού Λογιστηρίου του Κράτους (αρ.55) στις 30 Σεπτεμβρίου 2009 το δημόσιο χρέος ανερχόταν σε 297.929,91 εκατ. ευρώ και στις 31-12-2009,σύμφωνα με το αντίστοιχο «Δελτίο Δημοσίου Χρέους» (αρ. 56) είχε διαμορφωθεί στα 298.524,20 εκατ. ευρώ.

Στις 22-10-2012 , δηλαδή μετά την εξάμηνη κυβερνητική αδράνεια της νέας Κυβέρνησης του Γ. Παπανδρέου κατά την οποία αποφεύχθηκε η λήψη των ενδεδειγμένων μέτρων, με αποτέλεσμα η χώρα από τον Μάρτιο του 2010 να τεθεί εκτός αγορών και να υποχρεωθεί να δεχθεί το περίφημο πρώτο Μνημόνιο και ό,τι ακολούθησε στη συνέχεια, σύμφωνα με την ΕΛΣΤΑΤ το ενοποιημένο χρέος της Γενικής Κυβέρνησης στο τέλος του 2011 ανήλθε στα 355,7 δις ευρώ, δηλαδή στο 170,6% επί του ΑΕΠ.

Αυτά είναι τα πραγματικά στοιχεία για την εξέλιξη του χρέους. Και ο καθένας και η καθεμιά ας βγάλουν τα συμπεράσματά τους

Αναδημοσίευση : http://www.elzoni.gr/html/ent/059/ent.36059.asp#.UzVmHKVmi7g.facebook

Advertisements

ΑΓΚΥΛΩΤΟΣ ΣΤΑΥΡΟΣ

Γράφει ο Μιχαήλ Ρούσσος

Μόνο οι αμόρφωτοι,οι ημιμορφωμένοι και οι παραμορφωμένοι (δηλαδή οι αδιαμόρφωτοι) νομίζουν ότι ο αγκυλωτός σταυρός,είναι το σύμβολο του Γερμανικού εθνικοσοσιαλισμού και τίποτα άλλο.Στην πραγματικότητα η καταγωγή του αγκυλωτού σταυρού χάνεται στο σκοτάδι του παρελθόντος.ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΑΡΧΑΙΟΤΕΡΟ ΣΥΜΒΟΛΟ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΟΤΗΤΑΣ και βρίσκεται παντού στην Ευρώπη,στις Ινδίες,στην Μ.Ανατολή,στο Μεξικό,στο Περού και στην ΒΑ Αμερική.Στην Ελλάδα βρέθηκε στις Μυκήνες,στην Δωδώνη,στην Τροία,στην Ιωνία,στην Μακεδονία,στην Κρήτη…παντού!!!Η σβάστικα βρέθηκε σε βωμούς,σε ιερά αναθήματα και σκεύη,πράγμα που αποδεικνύει ότι ήταν αντικείμενο υψηλού συμβολισμού και λατρείας.ΑΠΟΤΕΛΟΥΣΕ – ΚΑΙ ΑΠΟΤΕΛΕΙ ΠΑΝΤΑ- ΑΝΑΠΟΣΠΑΣΤΟ ΜΕΡΟΣ ΚΑΙ ΣΥΜΒΟΛΟ ΤΗΣ ΠΑΡΑΔΟΣΕΩΣ ΤΗΣ ΛΕΥΚΗΣ ΦΥΛΗΣ αποδεικνύοντας έτσι περίτρανα την κοινή καταγωγή και το κοινό αρχέγονο λίκνο των Ινδοευρωπαίων.Και ως τέτοιο χρησιμοποιήθηκε από τον γερμανικό εθνικοσοσιαλισμό.’Ηταν σύμβολο του Ηλίου.Είχε πολλές μορφές.Η αρχαιότερη γνωστή ήταν με καμπυλωτές αγκύλες,θεωρούμενη από καταβολής της ως «αίσιος οιωνός».Η κοινότερη είναι με ίσιες καμπύλες.Και στις δύο περιπτώσεις συμβολίζει την γραμμική μορφή του ηλιακού τροχού,και κατ’άλλους την κίνηση του άλλου αρχεγόνου εκείνου συμβόλου (πολύ αρχαιότερου από τον χριστιανισμό),του Σταυρού και αναπαριστά,συγχρόνως,την χαρά της ζωής στην πορεία της προς την τελειότητα,με μία λέξη την ΕΝΕΡΓΕΙΑ.Και μάλλον η ερμηνεί ααυτή φαίνεται να ήταν μία από αυτές,που κυριαρχούσαν στον Αρχαίο Ελληνισμό.

Η ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΤΗΣ ΑΠΟΣΠΑΣΗΣ ΤΗΣ ΠΡΟΣΟΧΗΣ

Γράφει ο Μιχαήλ Ρούσσος

Το θεμελιώδες στοιχείο του κοινωνικού ελέγχου είναι η στρατηγική της απόσπασης της προσοχής που έγκειται στην εκτροπή της προσοχής του κοινού από τα σημαντικά προβλήματα και τις αποφασισμένες από τις οικονομικές και πολιτικές ελίτ αλλαγές μέσω της τεχνικής του κατακλυσμού συνεχόμενων αντιπερισπασμών και ασήμαντων πληροφοριών. Η στρατηγική της…απόσπασης της προσοχής είναι επίσης απαραίτητη για να μην επιτρέψει στο κοινό να ενδιαφερθεί για απαραίτητες γνώσεις στους τομείς της επιστήμης, της οικονομίας, της ψυχολογίας, της νευροβιολογίας και της κυβερνητικής.

«Διατηρήστε την προσοχή του κοινού αποσπασμένη, μακριά από τα αληθινά κοινωνικά προβλήματα, αιχμάλωτη θεμάτων που δεν έχουν…καμία σημασία. Διατηρήστε το κοινό απασχολημένο, τόσο πολύ ώστε να μην έχει καθόλου χρόνο για να σκεφτεί – πίσω στο αγρόκτημα, όπως τα υπόλοιπα ζώα» (απόσπασμα από το κείμενο: Αθόρυβα όπλα για ήρεμους πολέμους).

ΓΙΑΤΙ Η ΕΛΛΕΙΨΗ ΕΘΝΙΚΟΥ ΝΟΜΙΣΜΑΤΟΣ ΕΙΝΑΙ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΙΚΗ

Γράφει ο Μιχαήλ Ρούσσος

1. Η κυβέρνηση πρέεπι να μαζέψει χρήματα μέσω φόρωνή δανεισμού προκειμένου να έχει να δαπανήσει.Με άλλα λόγια η δυνατότητα μιας κυβέρνησης να κάνει δαπάνες είναι περιορισμένη από την δυνατότητα της να φορολογήσει ή να δανειστεί.

2. Όταν έχουμε ελλείμματα,κληρονομούμε βάρος του χρέους στις επόμενες γενιές.

3. Τα κρατικά ελλείμματα χτυπάνε την αποταμίευση

4. Η κοινωνική ασφάλιση δεν μπορεί αιωνίως να χρηματοδοτείται από το κράτος.

5. Ένα αρνητικό εμπορικό ισοζύγιο είναι μια ανισορροπία της οικονομίας που μας στερεί παραγωγή και θέσεις εργασίας.

6. Χρειαζόμαστε αποταμιεύσεις για να έχουμε κεφάλαια για επενδύσεις

7. Μεγάλα ελλείμματα σήμερα σημαίνουν πολλούς φόρους αργότερα

Περί χρόνου

Γράφει ο Μιχαήλ Ρούσσος

Μια ασύλληπτη ως προς την ουσία της οντότητα, αγέννητη, αλλά και αθάνατη, πού διέπει το άπαν της ανθρώπινης διανόησης και δραστηριότητας, ο χρόνος , φέρνει εν τούτοις την γέννηση και τον θάνατο κάθε άλλης ύπαρξης. Δεν είναι τυχαίος εν προκειμένω ο μύθος των αρχαίων Ελλήνων, σύμφωνα με τον οποίο ο Κρόνος (=χρόνος) καταπίνει τά ίδια τά παιδιά του. Σ’ αυτή την περίπτωση όμως τι παριστάνει ο Δίας, ο οποίος την γλίτωσε επειδή η μητέρα του Ρέα έδωσε στον Κρόνο μια πέτρα αντί αυτού να καταπιεί; Τι είναι απρόσβλητο από τον χρόνο πλήν του θείου; Απεικονίζεται δε φέρων δρεπάνι, με το οποίο θερίζει τις ζωές τερματίζοντας την ίδια την ροή του γι’ αυτές. Ακόμα και σήμερα διατηρείται ο συμβολισμός με τον δρεπανοφόρο θάνατο. Είναι άμεσα συνυφασμένος με την εξέλιξη του μικρόκοσμου, του μεσόκοσμου, του μακρόκοσμου, του σύμπαντος. Πανδαμάτωρ, πανολετήρ, πανθεραπευτής, πανδιδάκτωρ. Ο ανθρώπινος νούς αλαζονικά τον υποβάθμισε, θεωρώντας τον διά της Φυσικής ως μια απλή διάσταση ενός τετραδιαστάτου χωροχρονικού συνεχούς. Τον όρισε, αλλά του διαφεύγει πάντα, όχι μόνο η ουσία, αλλά ακόμα η αρχή και το τέλος αυτής της διάστασης. Τον μετρά με μια ποικιλία φαινομένων και οργάνων. Με την βοήθεια των ουράνιων κινήσεων των άστρων, ή με τά υπερσύγχρονα ατομικά ρολόγια αμμωνίας ή καισίου_133. Δεν μπορεί όμως να πεί τι πραγματικά είναι. Αν πράγματι υπάρχει, ή απλώς είναι μια εικονική πραγματικότητα, όπως ενδεχομένως και αυτό πού μας περιβάλλει. Πάντως συνδέεται με αλληλουχία γεγονότων, τά οποία δίνουν την αίσθηση του χρονικού διαστήματος και τών αφηρημένων εννοιών του παρελθόντος, του παρόντος και του μέλλοντος. Έννοιες βεβαίως, μολονότι σαφείς εκ πρώτης όψεως και απόλυτα κατανοητές για την καθημερινότητα του απλού ανθρώπου, εν τούτοις καθαρά υποκειμενικές και απόλυτα συγκεχυμένες στον κόσμο της σύγχρονης Φυσικής όταν συνδυάζεται, υποχρεωτικά άλλωστε, με την Φιλοσοφία.

Οι αρχαίοι Έλληνες, εφευρέτες πασών των επιστημών και κυρίως της Φιλοσοφίας, δεν ήταν δυνατόν να αδιαφορήσουν για την αρχέγονη αυτή οντότητα, πού όλοι την διαισθάνονται, κανείς όμως δεν μπορεί πραγματικά να την «αγγίξει». Τον συσχέτισαν με την κίνηση και τον χώρο, αφού μ’ αυτά μετρείται, αλλά παραδόξως και η κίνηση μετρείται με τον χρόνο ενθυμίζοντας κατά κάποιο τρόπο το κλασσικό ερώτημα του αυγού και της κότας. Ο παμμέγιστος Αριστοτέλης έλεγε: «ούκ έστιν άνευ κινήσεως και μεταβολής χρόνος. Ούτε κίνησις ούτ’ άνευ κινήσεως ο χρόνος εστί… Μόνον δε την κίνησιν τώ χρόνω μετρούμεν , αλλά και τη κινήσει τον χρόνον διά το ορίζεσθαι υπ’ αλλήλων…Ο χρόνος αριθμός εστιν κινήσεως κατά το πρότερον και ύστερον και συνεχής… Ως ενδέχεται κίνησιν είναι την αυτήν και μίαν και πάλιν και πάλιν (περιοδική δηλαδή), ούτω και χρόνον, οίον ενιαυτόν ή έαρ ή μετόπωρον». Ο χρόνος γι’ αυτόν όπως και για τον θείο Πλάτωνα εξελίσσεται προσανατολισμένα, ευθύγραμμα και χωρίς αναστροφή. Δεν επιδέχεται απόλυτη μέτρηση ενώ αυτό πού μετράμε είναι ένας εικονικός χρόνος, ο «γεννητός» χρόνος του Πλάτωνα, η εικόνα δηλαδή του ιδεατού χρόνου. Κατά τους Στωικούς τά πάντα υπόκεινται αενάως σε κυκλικές κινήσεις μεταξύ γέννησης και θανάτου. Η επιστροφή στην αρχική θέση σήμαινε και θάνατο, αλλά και αναγέννηση, κάτι πού συμφωνεί και με τις σημερινές αντιλήψεις στην επιστήμη, όπως θα δούμε στην συνέχεια. Οι Ελεάτες από την άλλη έλεγαν, ότι η κίνηση είναι αυταπάτη, άρα δεν υπάρχει στην πραγματικότητα, και κοντά σ’ αυτή και ο χρόνος. Κατά τον ιερό Αυγουστίνο (354-403 μ.Χ.) πρίν την δημιουργία του κόσμου δεν υπήρχε η αίσθηση του χρόνου. Αυτός αποτελεί μέρος της συνολικής Δημιουργίας του θεού, για τον οποίο άλλωστε οι έννοιες παρόν – παρελθόν – μέλλον δεν έχουν νόημα μέσα στην άχρονη αιωνιότητα. Οι αντιλήψεις του Αριστοτέλη κυριάρχησαν για αιώνες, μέχρις ότου ο Νεύτων (1642-1727) διακήρυξε το αμετάβλητο της ροής του απόλυτου χρόνου σε αντιδιαστολή με την κίνηση των σωμάτων πού μπορεί να είναι επιταχυνόμενη, επιβραδυνόμενη ή ομαλή, όπως απορρέει από τον θεμελιώδη νόμο του.

Και εκεί πού όλα φαινόταν κατανοητά και απλά, και η τεχνολογία των μηχανισμών χρονομέτρησης είχε φτάσει σε ύψη τελειότητας, έρχεται ο Αϊνστάιν (1879 – 1955) με την σημαντικότατη βεβαίως συμβολή του Καραθεοδωρή και διατυπώνει την Ειδική Θεωρία της Σχετικότητας, πού ηχεί ως κεραυνός εν αιθρία στα επιστημονικά σαλόνια της εποχής. Το οικοδόμημα του Νεύτωνα γκρεμίζεται συθέμελα, ο χρόνος παύει να είναι μια αμετάβλητη και ακατάπαυστα ρέουσα ουσία Ο χρόνος εξαρτάται από τον παρατηρητή, από την ταχύτητα για την ακρίβεια , με την οποία αυτός κινείται. Διαστέλλεται σε μεγάλες ταχύτητες! Είναι δυνατόν πατέρας να εμφανίζεται νεώτερος από τον γιό του, ή ακόμα χειρότερα να έχει γεννηθεί μετά το παιδί του! Απίστευτο και όμως αληθινό! Η διαστολή του χρόνου έχει διαπιστωθεί πειραματικά. Και η χαριστική βολή ήλθε από την Γενική Θεωρία της Σχετικότητας και πάλι του Αϊνστάιν. Όχι μόνο η ταχύτητα, αλλά και η βαρύτητα επηρεάζει τον χρόνο. Πάλι ο χρόνος διαστέλλεται σε ισχυρά πεδία βαρύτητας. Μέσα σε μια Μαύρη Τρύπα, για να αναφέρουμε μία ακραία περίπτωση, ένας φανταστικός ταξιδιώτης μπορεί να μεταπηδά στο παρελθόν ή στο μέλλον, χωρίς να διανύει κάποια χωρική ή χρονική απόσταση! Ένα νέο υπόβαθρο στήνεται για την έννοια του χρόνου, με το οποίο τά ταξίδια στον χρόνο, των συγγραφέων επιστημονικής φαντασίας, αποκτούν και αυτά επιστημονικό μανδύα, ενώ για άλλη μια φορά η εξέλιξη της επιστήμης οδηγεί τον άνθρωπο να διαπιστώσει, ότι παρά τά άλματά του παραμένει στο ίδιο σημείο. Τι είναι λοιπόν τελικά ο χρόνος; Αλλά άς πάρουμε τά πράγματα από την αρχή.

Ιστορική αναδρομή

Είναι μάλλον απλό να σκεφτεί κανείς ότι σχεδόν από την πρώτη στιγμή, πού άνοιξε τά μάτια του ο άνθρωπος, είδε τον ήλιο και τους λοιπούς αστερισμούς και άρχισε να τους παρακολουθεί. Έτσι βαθμιαία διαπίστωσε τις κινήσεις τους, επεσήμανε την περιοδικότητά τους και με τον καιρό άρχισε να συνδυάζει τις θέσεις τους με τις διάφορες αλλαγές στην φύση, πού συνέβαιναν γύρω του. Έτσι διαπίστωσε π.χ. ότι η διάρκεια της μέρας και της νύχτας, η ζέστη ή το κρύο και τά άλλα μετεωρολογικά φαινόμενα, είχαν άμεση σχέση με την πορεία του ηλίου, ή οι παλίρροιες με τις διάφορες φάσεις της σελήνης. Δεν άργησε λοιπόν να θεοποιήσει τον ήλιο, την σελήνη και τά άλλα ουράνια σώματα, αφού οι δυνάμεις αυτών του φαινόταν υπερφυσικές και προέβαινε και σε λατρευτικές δραστηριότητες. Η παρατήρηση του κύκλου των φυτών, άμεσα συνδεδεμένα και αυτά με τον ήλιο, οδήγησε στην διαπίστωση των εποχών και του έτους και στην έγκαιρη από μέρους του ανθρώπου εκτέλεση των γεωργικών εργασιών. Έτσι λοιπόν οι καθημερινές και θρησκευτικές ανάγκες οδήγησαν στην μεθοδικότερη παρατήρηση των ουρανίων σωμάτων (κυρίως του ηλίου, της σελήνης, του Σείριου, του Ωρίωνα και των Πλειάδων) και στον ακριβέστερο προσδιορισμό της διάρκειας τών πρωταρχικών μονάδων μέτρησης της καινούριας έννοιας πού γεννήθηκε, του χρόνου, η ημέρα δηλαδή και το έτος.

Ειδικότερα στην αρχαία Ελλάδα, όπου αναπτύχθηκε τουλάχιστον από την 9η χιλιετία π.Χ. η ναυσιπλοΐα και πολύ σύντομα διαπιστώθηκε η χρησιμότητα των αστέρων και αστερισμών στην διεξαγωγή αυτής, η απλή παρατήρηση των ουρανίων σωμάτων μετετράπη σε επιστημονική καταγραφή και έτσι γεννήθηκε και συνεχώς έκτοτε αναπτύσσεται η Αστρονομία. Η ημερολογιακή γνώση μάλιστα φαίνεται ότι ξεκίνησε από την Ναυσιπλοΐα και από αυτή πέρασε στον γεωργικό τομέα. Ο Ησίοδος στο έργο του «Έργα και Ημέραι» παραγγέλλει. «Να αρχίζετε τον θέρο όταν ανατέλλουν οι κόρες του Άτλαντος Πλειάδες, και την σπορά όταν δύουν». Σύμφωνα με τον Πολύβιο ο αστερισμός των Πλειάδων (η γνωστή μας Πούλια) ήταν τόσο σπουδαίος, ώστε οι Αχαιοί τόν χρησιμοποιούσαν και σαν αρχή του πολιτικού τους έτους. Ακόμα και σήμερα οι Ινδιάνοι Τουκάνο της Βραζιλίας υπολογίζουν τις εποχές με την βοήθεια των Πλειάδων. Φαίνεται έχουν μείνει ακόμη στα στοιχεία πού πήραν από τους εκπολιτιστές του Πλανήτη, Έλληνες, κατά την προϊστορία. Στους άλλους λαούς οι παρατηρήσεις του ενάστρου ουρανού περιβεβλημένες με μανδύα δεισιδαιμονιών και μαγείας περιορίστηκαν μόνο σε εμπειρική στοιχειώδη αξιοποίηση, παρά την εντύπωση πού κυριαρχεί ότι τάχα οι Έλληνες δανείστηκαν τις αστρονομικές τους γνώσεις από τους λαούς αυτούς (Βαβυλωνίους, Χαλδαίους, κ.λ.π.). Όταν οι Έλληνες ναυσιπλοούσαν, αυτοί δεν υπήρχαν κάν. Είναι αστείος επομένως ο παραπάνω ισχυρισμός.

Η ημέρα λοιπόν, θυγατέρα της Νύχτας και του Ερέβους, αδελφή του Αιθέρα και εγγονή του Χάους, κατά την θεογονία τού Ησίοδου, αποτέλεσε την πρώτη φυσική μονάδα μέτρησης του χρόνου (χρονική διάρκεια). Προκύπτει από την περιστροφή της Γής γύρω από τον άξονά της, και διαρκεί όσο και η περιστροφή. Είναι καλύτερα αντιληπτή με την φαινόμενη πορεία του Ηλίου από την ανατολή προς την δύση. Ο Όμηρος την διαιρούσε σε έξι τμήματα, ηώ – μέσον ήμαρ – δείλη για το φωτεινό τμήμα της ημέρας (μέρα), και εσπέρα – μέση νύχτα – αμφιλύκη για το σκοτεινό τμήμα (νύχτα). Αλλά και η Σελήνη, αδελφή του Ηλίου και της Ηούς και θυγατέρα των Τιτάνων Υπερίωνος και Θείας κατά τον Ησίοδο, χρησιμοποιήθηκε από την αρχαιότητα για την μέτρηση του χρόνου. Έτσι οι διάφορες φάσεις της Σελήνης προσδιόριζαν τον σεληνιακό μήνα, την δεύτερη φυσική μονάδα του χρόνου. Τέλος ο αέναος κύκλος των εποχών οδήγησε στην τελευταία φυσική μονάδα μέτρησης, το έτος. Αυτό συνδέεται με την περιφορά της Γής γύρω από τον Ήλιο. Έτσι άρχισε η ανάπτυξη ενός ημερολογιακού συστήματος σημαντικό ρόλο στο οποίο ίσως έπαιξε και ο μύθος της γέννησης του Απόλλωνος (=Ήλιος) στην νήσο Δήλο. Μόλις γεννήθηκε ο ακερσεκόμης θεός του φωτός, οι ιεροί κύκνοι της Μαιονίας, πού θα έσερναν μελλοντικά το άρμα του στα ταξίδια του, επτά φορές έκαναν τον γύρο του ιερού νησιού και επτά φορές τραγούδησαν προς τιμήν του προσδίδοντας σ’ αυτόν τον αριθμό μια μοναδική ιερότητα. Κατά τον Όμηρο άλλωστε «επτά βοών αγέλας και επτά ποίμνια» είχε ο Ήλιος (πρίν ταυτιστεί με τον Φοίβο Απόλλωνα), ενώ επτά ήταν οι γυιοί του και επτά οι κόρες του. Έκτοτε ο αριθμός επτά επαναλαμβάνεται σε πολλές θαυμαστές περιπτώσεις και μέχρι σήμερα διατηρεί τον συμβολισμό του. Σταχυολογούμε μερικές: Τά επτά θαύματα του κόσμου, τις επτά πόλεις πού «μάρνανται σοφήν διά ρίζαν Ομήρου», τους επτά σοφούς της αρχαιότητος, τά επτά αρσενικά και επτά θηλυκά παιδιά της Νιόβης, τους επτά εφήβους και τις επτά παρθένες πού αποτελούσαν τον φόρο αίματος της Αθήνας στον Μινώταυρο, τις επτά ημέρες πού παρεμπόδιζε η Ήρα την γέννηση του Ηρακλή, τις επτά ημέρες πού επωάζει τον χειμώνα η Αλκυόνη τά αυγά της, τά επτά άστρα πού συνιστούν την Μεγάλη αλλά και την Μικρή Άρκτο και τις επτά Πλειάδες. Ακόμα επταφαείς ήταν κατά τους ορφικούς οι ζώνες του φωτός, επτάφωνος ήταν η ιερή στοά στην Ολυμπία, επτά ήταν οι εκστρατεύσαντες κατά της επτάπυλης και επτάπυργης Θήβας (επτά επί Θήβας). Αλλά να αναφέρουμε και τά επτά φωνήεντα της θείας κατασκευής ελληνικής γλώσσας. Άλλωστε κατά τους Πυθαγορείους ο αριθμός επτά ήταν τέλειος αφού αποτελούσε το άθροισμα δύο τέλειων αριθμών, του τρία (τρίγωνο) και του τέσσερα (τετράγωνο). Είναι δε ο μοναδικός αριθμός της δεκάδας, πού ούτε διαιρείται ούτε πολλαπλασιάζεται για να δώσει κάποιον άλλο μέσα στην δεκάδα. Σήμερα μιλάμε για έβδομο ουρανό, επτάζυμο άρτο, επτάψυχες γάτες, επτασφράγιστο μυστικό κλπ., ενώ και η «Αποκάλυψη του Ιωάννου» βρίθει περιπτώσεων πού ο αριθμός επτά δεν μπορεί να είναι τυχαίος. Έτσι επτά επιστολές στις επτά εκκλησίες, επτά πύρινες λαμπάδες, επτά σφραγίδες, επτά σάλπιγγες, επτά σαλπίσματα κ.λ.π.

Έπειτα από όλα αυτά εύλογα κατανοεί κανείς γιατί ο αριθμός των ημερών της εβδομάδας είναι επτά, ενώ αντιμετωπίζει με σκεπτικισμό την κυριαρχούσα άποψη, ότι δηλαδή η διαίρεση του μήνα σε επταήμερα είναι χαλδαϊκής προελεύσεως. Πάντως και οι αρχαίοι Έλληνες αφιέρωσαν την κάθε μέρα της εβδομάδος σε κάποιον θεό, κάνοντας ταυτόχρονα και τήν ονοματοθεσία τους. Έτσι η πρώτη ημέρα αφιερώθηκε στον Ήλιο, η δεύτερη στην Σελήνη, η τρίτη στον Άρη, η τέταρτη στον Ερμή, η πέμπτη στον Δία, η έκτη στην Αφροδίτη και η έβδομη στον Κρόνο. Οι Ρωμαίοι παρέλαβαν τά ονόματα και τά μετέφρασαν απλώς στην αιολική διάλεκτο, δηλαδή στα λατινικά, και δι’ αυτών, των Ρωμαίων, διαδόθηκαν στην Δύση και διατηρούνται σχεδόν αναλλοίωτα μέχρι σήμερα Στον παρακάτω πίνακα φαίνονται τά ονόματα των ημερών της Εβδομάδας σε διάφορους λαούς.

Χαλδαιοι

Έλληνες π.Χ.

Ρωμαίοι

Εβραίοι

Έλληνες μ.Χ

Shamash

Ηλίου ημέρα

dies Solis

Πρώτη Σαββάτου

Κυριακή

Sin

Σελήνης ημέρα

dies Lunae

Δευτέρα Σαββάτου

Δευτέρα

Minurti

Άρεως ημέρα

dies Martis

Τρίτη Σαββάτου

Τρίτη

Nabu

Ερμού ημέρα

dies Mercurii

Τετάρτη Σαββάτου

Τετάρτη

Marduk

Διός ημέρα

dies Jovis

Πέμπτη Σαββάτου

Πέμπτη

Ishtar

Αφροδίτης ημέρα

dies Veneris

Παρασκευή

Παρασκευή

Norigal

Κρόνου ημέρα

dies Saturni

Σάββατο

Σάββατο

Με την επικράτηση του Χριστιανισμού οι Έλληνες Ορθόδοξοι δέχτηκαν την εβραϊκή αρίθμηση και εγκατέλειψαν τά ονόματα πού παρέπεμπαν στο Δωδεκάθεο. Αντί της Πρώτης Σαββάτου μόνο, χρησιμοποιούν την Κυριακή, σε ανάμνηση της ανάστασης του Κυρίου. Αντίθετα οι λοιποί Ευρωπαίοι διατηρούν την ελληνική ονοματοθεσία μεταφρασμένη βεβαίως στην διάλεκτό τους. Η εβδομάδα αποτελεί την πρώτη τεχνητή μονάδα μέτρησης του χρόνου, η αξία της όμως μάλλον οφείλεται σέ θρησκευτικούς λόγους παρά στην επιστημονική της αναγκαιότητα.

Οι μήνες στην ελληνική αρχαιότητα έπαιρναν το όνομα από τις εορτές πού τελούνταν στην διάρκειά τους καί εποίκιλαν από πόλη σε πόλη , ενώ στους Ρωμαίους άλλοι φέρουν τά ονόματα θεών ή καισάρων και άλλοι τον αύξοντα αριθμό τους. Έτσι ο Ιανουάριος οφείλει το όνομά του στον διπρόσωπο θεό ή βασιλιά Ιανό, ο Φεβρουάριος στις εορτές προς τιμήν του Κρόνου, ο Μάρτιος στον θεό Άρη, ο Απρίλιος στην Αφροδίτη, ο Μάιος στην μητέρα του Ερμή, Μαία, ο Ιούνιος στην Ήρα, ο Ιούλιος στον ομώνυμο καίσαρα, ο Αύγουστος στον Οκταβιανό πού ονομάστηκε Αύγουστος (= σεβαστός), ενώ οι υπόλοιποι μήνες φέρουν ονόματα με βάση την αρίθμησή τους στα λατινικά και την θέση τους στους 10 αρχικούς μήνες επί Ρωμύλου. Ο Ιανουάριος και Φεβρουάριος είναι μεταγενέστερες προσθήκες από τον Νουμά, τον Σαβίνο βασιλιά των Ρωμαίων, πού διαδέχτηκε τον Ρωμύλο. Από τά αρχαιοελληνικά αναφέρουμε ενδεικτικά τους μήνες σύμφωνα με το ηλιοσεληνιακό αττικό ημερολόγιο. Γαμηλιών (Ιαν/Φεβ), Άνθεστηριών (Φεβ/Μαρ), Ελαφηβολιών (Μαρ/Απρ), Μουνυχιών (Απρ/Μάι), Θαργηλιών (Μάι/Ιούν), Σκιροφοριών (Ιουν/Ιουλ), Εκατομβαιών (Ιουλ/Αυγ), Μεταγειτνιών (Αυγ/Σεπ), Βοηδρομίων (Σεπ/Οκτ), Πυανεψιών (Οκτ/Νοε), Μαιμακτηριών (Νοε/Δεκ) και Ποσειδεών (Δεκ/Ιαν). Ο μήνας άρχιζε με την πρώτη ορατότητα της Σελήνης και τελείωνε με την νέα Σελήνη, ενώ το έτος άρχιζε με την πρώτη ορατότητα της Σελήνης μετά το θερινό ηλιοστάσιο. Με την ρωμαϊκή κατάκτηση η Αθήνα και η υπόλοιπη Ελλάδα υιοθέτησε σταδιακά το ρωμαϊκό ηλιακό ημερολόγιο.

Από την αρχαιότητα έγιναν πολλές προσπάθειες σύνδεσης του έτους με τους μήνες αλλά και τις ημέρες, παρά τις δυσκολίες πού ενέχει το γεγονός, ότι το έτος δεν περιέχει ακέραιο αριθμό ημερών (περίπου 365,25) ή μηνών, ούτε ο σεληνιακός μήνας περιέχει ακέραιο αριθμό ημερών (περίπου 29,5 κατά μέσο όρο). Έτσι προτεινόταν κατά καιρούς, κυρίως από τούς Έλληνες, διάφορες διορθώσεις ή και εμβόλιμοι μήνες ανά μερικά έτη. Για ιστορικούς λόγους αναφέρουμε την συμβολή του Αναξίμανδρου του Μιλήσιου, τού Κλεόστρατου τού Τενέδιου, του περίφημου Μέτωνα Παυσανίου από την Αθήνα ( Μέτωνος ενιαυτός), του Καλλίπου του Κυζικηνού (μέτοικος στην Αθήνα), του Αριστάρχου του Σαμίου και βεβαίως του Ιππάρχου.

Επίσης ο Ιούλιος καίσαρ το 46 π.Χ. επέφερε σημαντική μεταρρύθμιση στο ημερολόγιο δίδοντας μάλιστα το όνομά του (Ιουλιανό ημερολόγιο). Για την ακρίβεια επέβαλε την μεταρρύθμιση πού επεχείρησε δύο αιώνες πρίν, το 238 στην Αίγυπτο, ο Πτολεμαίος ο Ευεργέτης, αλλά η αντίδραση του ιερατείου τον εμπόδισε. Με την μεταρρύθμιση αυτή εισήχθη το δίσεκτο έτος. Το Ιουλιανό ημερολόγιο κάθε 400 χρόνια κέρδιζε 3 ημέρες. Την ανακρίβεια την διαπίστωσε ο βυζαντινός σοφός Νικηφόρος Γρηγοράς (1295-1359), αλλά την αίτησή του για διόρθωση του ημερολογίου την απέρριψε ο αυτοκράτωρ Ανδρόνικος Β΄ Παλαιολόγος, για να μην προκληθεί σκάνδαλο στις συνειδήσεις των πιστών. Έτσι την νέα μεταρρύθμιση θα την κάνει ο πάπας Γρηγόριος ΙΓ΄ το 1582 με τις προτάσεις επιστημονικής επιτροπής, πού συνέστησε προς τούτο. Το νέο ημερολόγιο εκλήθη Γρηγοριανό και η ακρίβειά του είναι μια ημέρα κάθε 3.323 χρόνια. Το Γρηγοριανό ημερολόγιο καθιερώθηκε στην Ευρώπη με καθυστέρηση αιώνων. Στην Ελλάδα εισήχθη το 1923, οπότε η 16η Φεβρουαρίου μετονομάστηκε σε 1η Μαρτίου, η εκκλησία όμως το δέχθηκε το επόμενο έτος 1924. Σήμερα υπάρχουν κάποιοι πιστοί, πού ακόμα χρησιμοποιούν ως προς τά εκκλησιαστικά το Ιουλιανό ημερολόγιο, οι λεγόμενοι παλαιοημερολογίτες..

Εκτός από τις μονάδες χρονολόγησης των αστρονομικών κύκλων, παλαιότατο σύστημα και ευρέως χρησιμοποιούμενο ήταν οι Ολυμπιάδες. Ολυμπιάς ήταν το χρονικό διάστημα τεσσάρων ετών μεταξύ δύο διοργανώσεων της εορτής των Ολυμπίων. Ως πρώτο έτος της πρώτης Ολυμπιάδος εθεωρείτο το 776 π.Χ., έτος αναβίωσης βεβαίως και όχι ιδρύσεως, των Ολυμπιακών Αγώνων. Τέλος αναφέρομε ότι στα ελληνιστικά χρόνια η χρονολόγηση γινόταν από θανάτου Αλεξάνδρου (του Μεγίστου), ενώ βεβαίως με την επικράτηση του Χριστιανισμού καθιερώθηκε ως βάση χρονομέτρησης η ημερομηνία γέννησης του Χριστού και ο χρόνος διακρίνεται σήμερα σε π.Χ και μ.Χ.

Τεχνητές μονάδες χρόνου

Με την εξέλιξη της αστρονομίας αλλά και την ανάγκη ακριβέστερου προσδιορισμού του χρόνου, πού επέβαλλαν οι νέες συνθήκες είτε της καθημερινής ζωής, είτε της ανάπτυξης των επιστημών, προέκυψαν αφ’ ενός οι μικρότερες υποδιαιρέσεις της ημέρας, ώρες, λεπτά , δευτερόλεπτα, χιλιοστά του δευτερολέπτου (μιλισεκόντ), μικροδευτερόλεπτα (1/1000 του μιλισεκόντ), αφ’ ετέρου η ίδια η ημέρα προσδιορίστηκε με μεγαλύτερη ακρίβεια, όπως και η σχέση της με το έτος. Αργότερα μάλιστα με τις διαστημικές πτήσεις και την πυρηνική διάσπαση δημιουργήθηκε η ανάγκη για μεγαλύτερη ακόμα ακρίβεια στην μέτρηση του χρόνου. Ο χρόνος ζωής π.χ. σωματιδίων πού παράγονται με πυρηνικές διεργασίες μπορεί να είναι αφάνταστα μικρός. Εμφανίζονται και εξαφανίζονται μέσα σε νανοδευτερόλεπτα (1/1000 του μικροδευτερολέπτου) ή σε πικοδευτερόλεπτα (1/1000 του νανοδευτερολέπτου). Έτσι επετεύχθη μέθοδος μέτρησης του χρόνου με ακρίβεια 1 δευτερόλεπτο στα 3.000 χρόνια! Από την άλλη πλευρά πάλι, ακόμα και το έτος είναι κωμικά ανεπαρκές για τις μελέτες των αρχείων της Γής (αρχαιολογικά ευρήματα, γεωλογικά στρώματα, απολιθώματα, ραδιενεργά στοιχεία) από αρχαιολόγους, παλαιοντολόγους, γεωλόγους. Εκεί πλέον, όπως και στο αμυδρό φώς πού φτάνει στον πλανήτη μας από απομακρυσμένα άστρα, καταγράφονται συμβάντα, πού συνέβησαν πρίν από αιώνες, χιλιετίες, εκατομμύρια ή και δισεκατομμύρια έτη, αφού μπορούμε να αναχθούμε ακόμα και στην στιγμή της δημιουργίας του σύμπαντος. Είναι αξιοζήλευτο το προνόμιο των αστρονόμων – αστροφυσικών, αλλά εξίσου εντυπωσιακό, αν αναλογισθεί κανείς, ότι εκείνο πού παρατηρούν, την στιγμή πού το παρατηρούν, είναι το παρελθόν των αστέρων. Και τούτο, διότι οι αποστάσεις του εξωτερικού διαστήματος είναι τόσο τεράστιες, πού ακόμα και το φώς, το οποίο διανύει 9.5 τρισεκατομμύρια χιλιόμετρα το έτος, χρειάζεται δισεκατομμύρια χρόνια για να φτάσει στον παρατηρητή της Γής από άλλους γαλαξίες. Εκείνο πού παρατηρείται λοιπόν, είναι το πώς ήταν ο αστέρας ή ο γαλαξίας, όταν το φώς ξεκίνησε από αυτόν. Ενδεχομένως παρατηρούμε το παρελθόν, εν εξελίξει βεβαίως, ενός αστέρα, οποίος έχει πρό πολλού πεθάνει.

Για να επανέλθουμε στις σημερινές μονάδες μέτρησης του χρόνου αναφέρουμε ότι το έτος έχει 365 ημέρες αλλά κάθε τέσσερα χρόνια έχει 366 μέρες (δίσεκτο έτος). Έχει δε 12 μήνες με διαφορετικό αριθμό ημερών, και διαιρείται σε τέσσερις εποχές άνισης διάρκειας. Συγκεκριμένα η άνοιξη αρχίζει στις 21 Μαρτίου (εαρινή ισημερία, διάρκεια μέρας ίση με της νύχτας) και τελειώνει στις 21 Ιουνίου (θερινό ηλιοστάσιο, μέγιστη διάρκεια μέρας-ελάχιστη νύχτας) μέ διάρκεια 92 ημέρες και 20.2 ώρες. Το καλοκαίρι αρχίζει στις 21 Ιουνίου και τελειώνει στις 22 Σεπτεμβρίου (φθινοπωρινή ισημερία, διάρκεια μέρας ίση με της νύχτας) με διάρκεια 93 ημέρες και 14.4 ώρες. Το Φθινόπωρο αρχίζει στις 22 Σεπτεμβρίου και τελειώνει στις 22 Δεκεμβρίου (χειμερινό ηλιοστάσιο, μέγιστη διάρκεια νύχτας-ελάχιστη μέρας) με διάρκεια 89 ημέρες και 18.7 ώρες. Τέλος ο Χειμώνας αρχίζει στις 22 Δεκεμβρίου και τελειώνει στις 21 Μαρτίου με διάρκεια 89 ημέρες και 0.5 ώρες. Οι σχέσεις ανάμεσα στο έτος και τις υποδιαιρέσεις του φαίνονται περίπλοκες αλλά αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι οι αστρονομικοί κύκλοι (περιστροφές Γής – Σελήνης) με τους οποίους προσδιορίζονται, είναι ανεξάρτητοι μεταξύ τους.

Μέθοδοι μέτρησης χρόνου

Στην αρχή η μέτρηση του χρόνου γινόταν με συσκευές πού στηρίζονταν σε υλικά πού ρέουν, όπως το νερό πού τρέχει, άμμος πού γλιστρά λίθοι πού πέφτουν, αφού έπρεπε να μετρήσουν ένα μέγεθος, πού και αυτό αποτελεί μία ρέουσα πραγματικότητα. Αλλά και αναμμένα κεριά με διαβαθμίσεις ήταν συνηθισμένο χρονόμετρο. Έτσι υπήρχαν οι αμμοκλεψύδρες οι υδραυλικές κλεψύδρες, το υδραυλικό χρονόμετρο και τά κεριά χρονομέτρησης.

Το βασικό χρονομετρικό όργανο όμως από την αρχαιότητα μέχρι τον 16ο αιώνα ήταν το ηλιακό ρολόι διαφόρων μάλιστα τύπων, πού έδειχνε την ώρα με την βοήθεια της σκιάς του βασικού του εξαρτήματος (γνώμων) πού δημιουργούσε ο ήλιος. Ο γνώμων ήταν ειδικό ορθογώνιο τρίγωνο του οποίου η μία από τις οξείες γωνίες ήταν ίση με το γεωγραφικό πλάτος του τόπου στον οποίο χρησιμοποιείτο.

Σταθμό όμως αποτέλεσε στην … τεχνολογία της χρονομέτρησης και η κατασκευή του αστρολάβου (κατά πάσα πιθανότητα από τον Ίππαρχο, τον πατέρα της Αστρονομίας), με τον οποίο προσδιοριζόταν η ώρα με ακρίβεια λεπτού. Μόλις τον 13ο μ.Χ. αιώνα επινοήθηκαν τά μηχανικά ρολόγια ίσως από τους Κινέζους, έτσι τουλάχιστον πίστευαν, μέχρι πού κάποιοι σφουγγαράδες ανακάλυψαν το 1901 τον περίφημο πλέον μηχανισμό των Αντικυθήρων. Ο μηχανισμός αυτός έχει πάρα πολλά μεταλλικά κυκλικά γρανάζια τοποθετημένα με τέτοιο τρόπο ώστε να εξομοιώνεται η κίνηση κάποιων πλανητών. Ποιος και πώς τον κατασκεύασε με τέτοιες αστρονομικές γνώσεις και τέτοια κατασκευαστική ακρίβεια εκείνη την εποχή (χρονολογήθηκε στο 80 π.Χ.) παραμένει μυστήριο. Φαίνεται πάντως ότι πρόκειται μάλλον για αστρονομικό μηχανικό υπολογιστή παρά για έναν πιο περίπλοκο έστω αστρολάβο.

Εξέλιξη των μηχανικών ρολογιών με γρανάζια αποτελούν εκείνα με κρυστάλλους χαλαζία και ακρίβεια ένα χιλιοστό του δευτερολέπτου. Ακολουθούν τά ατομικά ρολόγια στα οποία η ώρα υπολογίζεται από τους παλμούς του ατόμου του Αζώτου στο μόριο της Αμμωνίας, ή του ατόμου του Καισίου-133 πού συμβαίνουν μέσα σ’ ένα δευτερόλεπτο, μέ ακρίβεια πού είναι ασύλληπτη. Τέλος η ακρίβεια στο Απόλυτο Ρολόι, πού χρησιμοποιεί άτομα υδρογόνου, είναι της τάξης του 1/1.000.000.000.000.000 του δευτερολέπτου. Παράλληλα αναπτύσσεται τεχνολογία παγιδευμένου ιόντος για ακόμη μεγαλύτερη ακρίβεια.

Συντονισμένος Παγκόσμιος Χρόνος (U.T.C.)

Σήμερα ο χρόνος, όπως προκύπτει και από τά παραπάνω, υπολογίζεται με βάση τις ιδιοσυχνότητες με τις οποίες ταλαντώνονται τά άτομα των ατομικών ρολογιών. Ήδη από την πρώτη Ιανουαρίου 1972 το Διεθνές Γραφείο Ώρας (Bureau International de l’ Heure) των Παρισίων εκπέμπει συνεχώς σήμα χρόνου, πού στηρίζεται στον μέσο όρο 80 ατομικών ρολογιών, τά οποία είναι διάσπαρτα σε 24 χώρες της Γής. Ο χρόνος αυτός ονομάζεται Συντονισμένος Παγκόσμιος Χρόνος ή συνοπτικά U.T.C. από τά αρχικά των λέξεων Coordinated Universal Time, και είναι αυτός ο πολιτικός χρόνος πού ανακοινώνουν τά αστεροσκοπεία στα μέσα μαζικής επικοινωνίας. Επομένως οι αστρονομικές παρατηρήσεις των κινήσεων του Ηλίου ή των άλλων άστρων δεν παίζουν πλέον ρόλο στον υπολογισμό του χρόνου.

Η γνωστή μας θερινή ώρα δεν έχει καμμία σχέση με τά παραπάνω. Επιβάλλεται από τις διάφορες χώρες για καθαρά πρακτικούς ενεργειακούς λόγους. Εξασφαλίζεται μ’ αυτή δηλαδή εξοικονόμηση ενέργειας, αφού γίνεται μεγαλύτερη εκμετάλλευση του φωτεινού τμήματος της 24ωρης ημέρας.

Επίσης για πρακτικούς λόγους έχουν καθιερωθεί και οι 24 άτρακτοι στις οποίες μοιράστηκε ο πλανήτης μας και κάθε μια διαφέρει από την γειτονική της κατά μία ώρα. Έτσι προκύπτει βεβαίως και η νοητή γραμμή εκατέρωθεν της οποίας οι περιοχές διαφέρουν κατά 24 ώρες και γι’ αυτό λέγεται και Γραμμή Αλλαγής Ημερομηνίας. Αυτή διχοτομεί την 12η άτρακτο και περνάει από το μέσον περίπου του Ειρηνικού ωκεανού. Για την ακρίβεια ακολουθεί τεθλασμένη πορεία για να μην μπερδεύονται οι κάτοικοι γειτονικών περιοχών από την αλλαγή ημερομηνίας. Από το ένα μέρος αυτής της γραμμής τά ρολόγια δείχνουν 12 ώρες μπροστά από από την ώρα Γκρήνουιτς και από το άλλο 12 ώρες πίσω. Η διπλανή εικόνα δείχνει ακριβώς τις ατράκτους και την διαφορά ώρας κάθε μιάς από τήν πρώτη άτρακτο απ’ την οποία διέρχεται και ο μεσημβρινός του Γκρήνουιτς. Επίσης φαίνεται η τεθλασμένη γραμμή αλλαγής ημερομηνίας (International Date Line).

Βιολογικά Ρολόγια

Όπως αναφέραμε και στην αρχή της εργασίας τά πάντα σ’ αυτόν τον κόσμο συνέχονται από την αρχέγονη, έστω και απροσδιόριστη, ουσία του χρόνου. Έτσι όλοι σχεδόν οι ζωντανοί οργανισμοί, ζώα και φυτά, έχουν αναπτύξει δικούς τους ωρολογιακούς μηχανισμούς, με την βοήθεια των οποίων τά πάντα να γίνονται στην ώρα τους, άλλως θα επερχόταν ο μαρασμός και ο θάνατος. Οι δραστηριότητες των μελών του ζωικού και φυτικού βασιλείου εκδηλώνονται και αυτές σε κύκλους συντονισμένους με τους αστρονομικούς κύκλους της εναλλαγής μέρας και νύχτας, της εναλλαγής των εποχών, των φάσεων της Σελήνης και του ενδεκαετούς κύκλου της δραστηριότητας του Ηλίου. Κάποιοι κύκλοι μάλιστα καταγράφονται στους ίδιους τούς οργανισμούς όπως π.χ. τά έτη φαίνονται στούς κύκλους τών κορμών των δένδρων. Αυτοί οι περίπλοκοι ωρολογιακοί μηχανισμοί ενημερώνουν τά φυτά πότε να ανθίζουν, τά λουλούδια πότε να ανοίγουν, τά αποδημητικά πουλιά πότε να μεταναστεύουν, αλλά και το πότε να κοιμόμαστε, πότε να ξυπνάμε κ.λ.π. Με την πάροδο του χρόνου, και αφού ζήσουν τους κύκλους πού τους αναλογούν, τά βιολογικά αυτά ρολόγια ξεκουρδίζονται, παύει η λειτουργία τους και επέρχεται ο θάνατος των οργανισμών. Ο χρόνος όμως συνεχίζει την πορεία του, αδιάφορος για το τι αφήνει πίσω του.

Επίλογος

Ο χρόνος, σε όλες τις εποχές, αλλά ιδιαίτερα μετά την διατύπωση των θεωριών της Ειδικής και της Γενικής Σχετικότητας, αποτέλεσε το επίκεντρο ενασχόλησης πολλών ανήσυχων πνευμάτων πού όλα εστιάζουν στα εξής ερωτήματα: Υπάρχει πραγματικά ή όχι; Προς τά πού κινείται; Είναι αντιστρεπτός ή όχι; Μπορούμε να ταξιδέψουμε στο παρελθόν ή το μέλλον; Έχει αρχή και τέλος και πού είναι αυτά; Προφανώς όλα τά ερωτήματα είναι αναπάντητα αλλά και μόνο η διατύπωσή τους δημιουργεί και διαμορφώνει μιά μυστηριακή και γοητευτική ατμόσφαιρα και γεννά μια παράξενη ψυχική διάθεση, σαν να επικοινωνείς με το θείο.

Το αν υπάρχει πραγματικά ο χρόνος ή όχι είναι καθαρά φιλοσοφικό ερώτημα και εντάσσεται στο γενικότερο ερώτημα αν όντως υπάρχουμε και μείς ή όχι. Γιά έναν Φυσικό δεν τίθεται λοιπόν τέτοιο θέμα. Για να διερευνηθούν τά άλλα ερωτήματα μία μέθοδος θα ήταν να συνδεθεί ο χρόνος μ’ ένα άλλο φυσικό μέγεθος και να μελετηθούν αλληλένδετα. Ένα τέτοιο μέγεθος είναι η Εντροπία, η οποία εκφράζει γενικώς την αταξία ενός συστήματος σωμάτων. Οι περισσότερες μεταβολές στην φύση, και η ροή του χρόνου νοείται ως μια τέτοια, φαίνονται να είναι αντιστρεπτές. Δηλαδή εκ πρώτης όψεως θα έλεγε κανείς ότι ο ήλιος π.χ. θα μπορούσε να ανατέλλει από την δύση και να δύει στην ανατολή κινούμενος κατά την αντίθετη φορά, φτάνει η περιστροφή της Γής να ήταν αντίστροφη. Κάτι τέτοιο δεν αποκλείεται από κάποιο φυσικό νόμο. Τότε τι θα γινόταν με την ροή του χρόνου; Θα κυλούσε προς το παρελθόν; Θα μπορούσαμε να αναζητήσουμε και άλλα φαινόμενα με αντίθετη εξέλιξη, αν βέβαια αντιστρέφαμε τις αιτίες τους. Έτσι οι μαγνητικοί πόλοι ενός μαγνήτη, ή ενός πηνίου θα μπορούσαν να εκδηλώνονται στα αντίθετα άκρα. Το νερό γίνεται πάγος αν του αφαιρέσουμε θερμότητα, αλλά και ο πάγος γίνεται νερό, αν του προσφέρουμε θερμότητα Αυτά τά φαινόμενα λέμε ότι εμφανίζουν συμμετρία ως προς τον χρόνο. Αν μελετήσουμε όμως την ροή της θερμότητας, θα διαπιστώσουμε ότι αυτή ρέει αυθόρμητα πάντα από τά θερμότερα σώματα προς τά ψυχρότερα και ποτέ αντιστρόφως. Τελικά βέβαια η επιστήμη έδειξε ότι στην φύση όλες οι μεταβολές είναι μη αντιστρεπτές. Οι σχετικές μελέτες οδήγησαν στην διατύπωση από τους Κέλβιν, Πλανκ και Κλαούσιους του Δευτέρου Θερμοδυναμικού Νόμου, πού κατά πολλούς εκφράζει την μονόρροπη φορά της ροής του χρόνου. Γενικεύοντας και εκλαϊκεύοντας τον νόμο αυτό της Φυσικής λέμε, ότι σ’ οποιοδήποτε μονωμένο σύστημα, και το σύμπαν θεωρείται ότι είναι τέτοιο σύστημα, τά διάφορα συστατικά του μπορούν ν’ αυξήσουν ή να μειώσουν την Εντροπία τους (αταξία) με την πάροδο του χρόνου, αλλά η συνολική Εντροπία του συστήματος πάντα θ’ αυξάνεται. Καθώς ένα παιδί μεγαλώνει φαίνεται ότι αυξάνει και η τάξη των δομικών του λίθων, καθώς σχηματίζονται τά διάφορα όργανα του σώματός του και σταθεροποιούνται οι ρυθμοί των λειτουργιών τους. Αυτό όμως επιτυγχάνεται με την διατροφή, κατά την οποία η τροφή διασπάται στα θρεπτικά συστατικά της και αυτό βεβαίως συνεπάγεται αύξηση της αταξίας αυτών, δηλαδή της εντροπίας τους, ώστε συνολικά για το σύστημα παιδί – τροφή η εντροπία αυξάνεται καθώς τά χρόνια περνούν και το παιδί μεγαλώνει. Αυτή η μονόδρομη φορά της Εντροπίας δείχνει και την αντίστοιχη μονόδρομη φορά του χρόνου.Αλλά αν δεχτούμε την μονόδρομη φορά του χρόνου, πότε θα σταματήσει;

Κατά τον Μπόλτζμαν, αυστριακό φυσικό, το τέλος του χρόνου θα επέλθει όταν το σύμπαν αποκτήσει την μέγιστη εντροπία. Τότε ουδεμία μεταβολή θα μπορεί να συμβαίνει, δεν θα υπάρχει θερμότερο και ψυχρότερο σώμα, η ραδιενέργεια δεν θα υπάρχει αφού τά ραδιενεργά στοιχεία θα έχουν διασπαστεί και θα έχουν μεταπέσει σε σταθερά. Τά άστρα δεν θα ακτινοβολούν πλέον ενώ η Γή και οι υπόλοιποι πλανήτες με συνεχή απώλεια της ενέργειάς τους θα επιπέσουν επί του ηλίου. Φυσικά ο άνθρωπος θα έχει πρό πολλού εκλείψει. Θα έχει επέλθει ο περίφημος θερμικός θάνατος του σύμπαντος και αφού δεν θα υπάρχει μεταβολή με την οποία να διαπιστώνεται και να μετρείται ο χρόνος, ο ίδιος και αν ακόμα εξακολουθεί να υπάρχει, δεν θα έχει όμως νόημα. Αυτό θα συμβεί το έτος 10.000.000.000.000.000.000.000 μ.Χ. , όπως προκύπτει λαμβάνοντας υπ’ όψιν τον χρόνο υποδιπλασιασμού του στοιχείου μόλυβδος _ 204, και την ποσότητα αυτού στο σύμπαν.

Ως προς την αρχή του χρόνου; Αυτή ανάγεται στην στιγμή της Μεγάλης Εκρήξεως, κατά την οποία είχαμε την πρώτη μεταβολή και την έναρξη της δημιουργίας του σύμπαντος. Τι προκάλεσε όμως την μεγάλη έκρηξη; Άρα τι υπήρχε πρίν από αυτή; Μήπως υπήρχε χρόνος; Ερωτήματα ασφαλώς αναπάντητα, πού από μόνα τους όμως ανεβάζουν τον άνθρωπο σε άλλα επίπεδα.

Σύμφωνα με την επικρατούσα θεωρία της Κοσμολογίας, το σύμπαν μετά την μεγάλη έκρηξη άρχισε να διαστέλλεται με αντίστοιχη κίνηση του χρόνου. Σήμερα βρισκόμαστε ακόμα σ’ αυτή την φάση της διαστολής. Σε 40 δισεκατομμύρια έτη από την μεγάλη έκρηξη, θα αρχίσει να συστέλλεται, και σε άλλα 40 δισεκατομμύρια έτη θά ακολουθήσει ενδεχομένως άλλη έκρηξη και ο κύκλος θα ξαναρχίσει, όπως ακριβώς έλεγαν οι Στωικοί χιλιάδες χρόνια πρίν. Το σύμπαν δηλαδή, σαν μυθικός φοίνικας, καίγεται περιοδικά και ξαναγεννιέται από τις στάχτες του; Ο χρόνος πού είναι συνυφασμένος μαζί του τι κάνει; Κατά την διάρκεια της συστολής κινείται στην αντίθετη κατεύθυνση; Και αυτό ισοδυναμεί με ταξίδι στο παρελθόν; Το τέλος του χρόνου συμπίπτει δηλαδή με την αρχή του; Και πόσες φορές συνέβη ο κύκλος αυτός; Κατά τον μαθηματικό και φιλόσοφο Άλφρεντ Νόρθ Χουάιτχαϊντ « είναι αδύνατο να στοχαστούμε πάνω στον χρόνο και στο μυστήριο της δημιουργικής πορείας της φύσεως χωρίς ένα αίσθημα συντριβής μπροστά στα όρια της ανθρώπινης σκέψεως »

Ο ηλίθιος ψηφοφόρος

Γράφει ο Μιχαήλ Ρούσσος

Όλοι

έχουμε ακούσει την έκφραση “you are an idiot” και όποιος

ξέρει αγγλικά γνωρίζει ότι σημαίνει “είσαι ηλίθιος”.

Γνωρίζουμε όμως ποιος εξέφρασε πρώτος την έννοια αυτή και τι

εννοεί σε βάθος;

για να δούμε την ανάλυση της έννοιας

IDIOT:

Ο Dr.

Henry H. Goddard (1866-1957)

ψυχολόγος και ευγονιστής εξ Αμερικής, πρότεινε ένα σύστημα

ταξινόμησης για τους νοητικά καθυστερημένους ανθρώπους

βασιζόμενος στο Binet-Simon concept “δια-νοητική ηλικία”.

Μετά από μελέτες και πειράματα είδαν ότι η “χρονολογική

ηλικία” των ανθρώπων δεν συμβαδίζει με την “δια-νοητική

ηλικία” τους, οπότε όρισαν την ταξινόμηση ως εξής:

άτομα που βρίσκονται σε “δια-νοητική ηλικία” μεταξύ 3-7

ετών, που είναι και η κατώτερα νοητική βαθμίδα, έχουν

ταυτοποιηθεί ως “idiots

άτομα που η “δια-νοητική

τους ηλικία” είναι μεταξύ 7-10 ετών ως “morons” κτλ.

Ο μηχανισμός εύρεσης

νοητικού επιπέδου είναι διάφορες ασκήσεις (τεστ), και το

αποτέλεσμα αυτών των ασκήσεων μετριέται σε μονάδες IQ

(intelligence quotient) δηλαδή νοητικό πηλίκο. οι “idiots”

είναι αυτοί που έχουν IQ κάτω των 30 βαθμών

Η λέξη “idiot

προέρχεται από την Ελληνική λέξη Ιδιώτης, η οποία από όσο

ξέρουμε δεν έχει σχέση με την νοημοσύνη…. Αν ψάξουμε όμως

τα πράγματα βαθύτερα και συγκεκριμένα στην ΑρχαιοΕλληνική

φιλοσοφία θα δούμε ότι την έννοια “ιδιώτης” που 2.300 χρόνια

αργότερα “ανακάλυψαν” οι ψυχολόγοι την έχει αναφέρει πρώτος

ο Αριστοτέλης στα πολιτικά του.

Ο Αριστοτέλης λοιπόν αποκαλεί ιδιώτες αυτούς που δεν

ασχολούνται με τα κοινά, και κάποιος πολιτευτής σε μια

εκπομπή στην τηλεόραση μετά την πρώτη εβδομάδα των πρόσφατων

Δημοτικών και Νομαρχιακών εκλογών που η αποχή ήταν 60%

αποκάλεσε τους πολίτες που δεν πήγαν να ψηφίσουν ιδιώτες

(ηλίθιους), βασιζόμενος στα λεγόμενα του Αριστοτέλη όπως

είπε, θέλοντας να εξυβρίσει τους πολίτες που τους αγνόησαν

με έντεχνο τρόπο, ρίχνοντας το μπαλάκι στον Αριστοτέλη…

Αυτός ο πολιτευτής προφανώς ελλείψει βαθύτερης φιλοσοφικής

βάσης, προσπάθησε να πουλήσει πνεύμα που δεν είχε, και όχι

μόνο έσφαλε αλλά θα δούμε και στο τέλος ότι ο ίδιος και

αυτοί που πήγαν και ψήφισαν στην πραγματικότητα είναι οι

“ιδιώτες” άρα και οι ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΑ ΗΛΙΘΙΟΙ!!!

Ας δούμε λοιπόν την πραγματικότητα:

Ο Αριστοτέλης όντως τους Έλληνες που δεν μετείχαν στα κοινά

της πόλης τους ονόμασε “Ιδιώτες” δίνοντας μια βαθύτερη

έννοια του εντελώς ηλίθιου, ο πολιτευτής όμως αγνοεί ότι “κοινά”

κατά την κλασσική περίοδο, δεν σημαίνει απλά πάω και

ψηφίζω!!!

Όταν οι πρόγονοι μας λένε “κοινά” και “ασχολούμαι

με τα κοινά” εννούν “ασχολούμαι με το κοινό

καλό (συμφέρον)”, κοινό είναι

το κοινωνικό

σύνολο!!!

η λέξη ΙΔΙΩΤΗΣ σημαίνει

το ακριβώς αντίθετο δηλαδή είναι αυτοί που ασχολούνται με το ιδιωτικό

τους καλό (συμφέρον). Ο Αριστοτέλης λοιπόν αποκαλεί

ηλιθίους-καθυστερημένους-ζωα αυτούς που κοιτάνε το “ιδιωτικό

συμφέρον” δηλαδή την πάρτη τους και μόνο, πράγμα όντως

εντελώς ηλίθιο!

Ο δάσκαλος του Πλάτων στα κείμενα του αναφέρει ρήσεις του

Σωκράτους που λένε συνεχώς

και αδιαλείπτως ”

ΤΟ ΚΑΛΟ ΤΟΥ ΣΥΝΟΛΟΥ ΕΙΝΑΙ ΚΑΤ ΕΠΕΚΤΑΣΗ ΚΑΙ ΚΑΛΟ ΔΙΚΟ ΜΑΣ

ΔΙΟΤΙ ΕΜΕΙΣ ΕΙΜΑΣΤΕ ΜΕΡΟΣ ΤΟΥ ΣΥΝΟΛΟΥ” το αντίθετο αυτού

φέρνει προστριβές προβλήματα και από νοήμονες άνθρωποι

καταλήγουμε να πέφτουμε στο επίπεδο του ζώου, εφόσον

φερόμαστε σαν (και δεν έχουμε εν τέλει καμία διαφορά) τα ζώα

της ζούγκλας αρπάζοντας και τρώγοντας ο ένας τον άλλον…

οπότε “κύριε” πολιτευτά μας, ΙΔΙΩΤΕΣ (IDIOTS=ηλίθιοι)

δεν είναι αυτοί που δεν πήγαν να ψηφίσουν, αλλά αυτοί που

πήγαν και ψήφισαν τα κόμματα για να τους βολέψουν σε

θεσούλες, διότι αυτοί αποσκοπούν στο ιδιωτικό τους καλό

(συμφέρον) το οποίο αναγκαστικά είναι αντίθετο και αντίρροπο

με το καλό του συνόλου δηλαδή τα “κοινά”…

αν λοιπόν θέλετε να αποκαλείτε κάποιους ηλίθιους

idiot-ιδιώτες, να αποκαλείτε τον εαυτό σας και τους

ψηφοφόρους σας, που αρπάξετε από τα “κοινά”

και τα κάνετε “ιδιωτικά”!!!!

επίσης να γνωρίζετε ότι αν αύριο το πρωί ξυπνάγατε εσείς και

οι υπόλοιποι 299 του κυνοβουλίου στην

Δημοκρατική Αρχαία Αθήνα με το βαρύ βιογραφικό σας ως

καταχραστές και καταστροφείς των “κοινών”

να είστε σίγουροι ότι η ποινή θα ήταν θάνατος για προδοσία

της πατρίδας, και όλα αυτά διότι η Πατρίς τότε ήταν ιερή,

και οι ηγέτες την τιμούσαν!!!

Υ.Γ. επειδή οι παγίδες που έχουν στήσει οι “2.000+ χρόνια

μάστορες” είναι δαιδαλώδης και σε πολλαπλά επίπεδα, γι αυτό

θα εξηγήσουμε παρακάτω τι πρέπει να κάνουν οι απογοητευμένοι

και γιατί.

Το πολιτικό σύστημα ομαδοποιεί τους πολίτες αυτόματα σε δυο

ομάδες, την μια που είναι οι πραγματικοί ιδιώτες που

πάνε και ψηφίζουν για να πάρουν και αυτοί από τα λάφυρα

(χειρότερο από κλεπταποδόχους δηλαδή), και στην άλλη των

απογοητευμένων που απέχουν. Και οι δυο καταστάσεις όμως

συμφέρουν τους “2.000+ χρόνια μάστορες”, διότι έχουν φτιάξει

ένα εκλογικό σύστημα τέτοιο που απλά αγνοούν το πολιτικό

σώμα που απείχε και έτσι χορεύουν ανενόχλητοι!!!

πρακτικά: αν

έχουμε 10 κατοίκους και πάνε και ψηφίσουν οι 3, θα έχουμε

70% αποχή και 30% προσέλευση. Οι 3 που ψηφίσανε, έδωσαν π.χ.

2 ψήφους στο Πασοκ και 1 ΝΔ. Τα εκλογικά αποτελέσματα είναι

μαστορεμένα έτσι που δεν θα πουν Πασόκ πήρε 2 ψήφους από

τους 10 άρα 20% και ΝΔ πήρε 1 ψήφο από τις 10 άρα 10%, αλλά

θα πουν 70% αποχή, την βάζουμε στην άκρη, και από αυτούς

τους 3 που ψηφίσανε το Πασόκ έλαβε 2 ψήφους από τους 3 του

συνόλου των ψηφισάντων (εφόσον το “σύνολο ψηφισάντων” δεν

είναι τα 10 άτομα αλλά τα 3 που ψήφισαν), άρα 66% και 1 ψήφο

από τις 3 τους συνόλου η ΝΔ άρα 33%

αποδείξαμε λοιπόν ότι η αποχή και τα λευκά δεν φέρνουν

αποτέλεσμα κανένα, το μόνο πράγμα που μπορεί να φέρει

αποτέλεσμα μιας και που τα 6 πρώτα κόμματα είναι τσιράκια

των “2.000+ ετών μαστόρων” είναι να αφαιρέσουμε δύναμη από

αυτούς ψηφίζοντας μικρά και άσχετα κόμματα.

Μερικοί νομίζουν ότι αν ψηφίσουν ένα μικρό κόμμα πετάνε την

ψήφο του στα σκουπίδια, αντιθέτως όμως αφαιρεί δύναμη από

τους καρεκλοκένταυρους που έχουν κάτσει στην εξουσία και δεν

φεύγουν αφού ότι και να κάνουν ξέρουν ότι ο όχλος θα τους

ξαναψηφίσει (και όποιος δεν ψηφίσει δεν τρέχει τίποτα αφού

όπως προείπαμε δεν επηρεάζεται το αποτέλεσμα που θέλουν…)

Η κρίση για αρχάριους

Η κρίση για αρχάριους

Γράφει ο Μιχαήλ Ρούσσος

Πρόλογος

Οι αναλύσεις που δόθηκαν μέσω των ΜΜΕ για την οικονομική κρίση, Ελληνική και Παγκόσμια, έδωσαν την εντύπωση στον κόσμο πως η επιστήμη των οικονομικών διέπεται από δυσνόητους κανόνες και έννοιες που δεν μπορεί να γίνουν αντιληπτές από το μέσο άνθρωπο. Κάτι τέτοιο στην πραγματικότητα δεν ισχύει. Αν κάποιος μπορεί να κατανοήσει τα οικονομικά του σπιτιού του, και ακόμα περισσότερο της επιχείρησής του, θα είναι σε θέση να καταλάβει τα βασικά τουλάχιστον στοιχεία που διέπουν τη σημερινή κρίση.

ΚΕΦ Α. Δομή και Διαμόρφωση Χρέους

Το μέγεθος του χρέους

Το πρώτο πράγμα που έγινε αισθητό στους πολίτες, όταν ξεκίνησαν τα προβλήματα στη χώρα και άρχισαν να φαίνονται τα πρώτα σύννεφα στον ορίζοντα ήταν το τεράστιο ύψος του ελληνικού χρέους. Περίπου 300 δις δημόσιο χρέος προς το τέλος του 2009. Το μέγεθος προκαλεί ίλιγγο αλλά, για να το χαρακτηρίσουμε ή όχι «τεράστιο», πρέπει να το εξετάσουμε συγκριτικά και όχι αυτοτελώς. Μια ματιά στον πίνακα των χωρών με τα εξωτερικά τους χρέη θα αποκαλύψει πως υπάρχουν αρκετές χώρες με πολύ μεγαλύτερο χρέος από την Ελλάδα και εδώ δημιουργείται εύλογα η απορία γιατί αποτελούσε η χώρα μας το πρόβλημα. Μια πιο προσεκτική αντιμετώπιση θα πρέπει να δει το χρέος συγκριτικά με τον πλούτο της κάθε χώρας. Για να το αντιπαραθέσουμε με τον προϋπολογισμό ενός νοικοκυριού, εύκολα καταλαβαίνει κάποιος πως δεν έχει σημασία μόνο η απόλυτη τιμή του χρέους αλλά και η σχέση αυτού του ποσού με τα έσοδα της οικογένειας. Άλλο δηλαδή να πρέπει να πληρώσει 500 ευρώ δόση κάποιος που έχει έσοδα 1000 ευρώ και άλλο κάποιος που έχει έσοδα 3000 ευρώ. Για τον δεύτερο το ίδιο χρέος φαίνεται μικρότερο.

Το ΑΕΠ

Το Ακαθάριστο Εθνικό Προϊόν, ή για συντομία ΑΕΠ, ακούγεται πολύπλοκος σαν όρος αλλά πολύ απλά προσδιορίζει το μέγεθος της οικονομίας μιας χώρας. Ένας πιο επίσημος ορισμός είναι “το άθροισμα της αξίας όλων των αγαθών και υπηρεσιών που παρήγαγε μια χώρα μέσα σε ένα έτος”. Θα μπορούσαμε να το δούμε και σαν τον”ετήσιο τζίρο” μιας χώρας.

Το ΑΕΠ είναι χρήσιμο όταν θέλουμε να κάνουμε συγκρίσεις μεταξύ χωρών και οικονομικών μεγεθών. Για παράδειγμα δε θα ήταν σωστό να συγκρίνουμε τα ποσά που δαπανήθηκαν από την Ελλάδα και την Ιταλία λόγου χάρη για την παιδεία. Μια σύγκριση όμως των ποσοστών των δαπανών ως προς το ΑΕΠ θα είχε πιο πολύ νόημα. Μια οικονομία με ΑΕΠ 100 δις ξοδεύει 5 δις για την παιδεία. Μια άλλη οικονομία των 200 δις ξοδεύει 7 δις για την παιδεία, 2 δις περισσότερα μεν, αλλά σαν ποσοστό λιγότερο από την πρώτη χώρα.

Για να γυρίσουμε ξανά στο χρέος θα βγάζαμε καλύτερα συμπεράσματα αν εκφράζαμε το χρέος ως προς το ΑΕΠ. Αν για παράδειγμα μια χώρα έχει χρέος 50% του ΑΕΠ της σημαίνει πως πιθανό να μπορεί να το χειριστεί καλύτερα από μια άλλη χώρα που έχει χρέος 70% του ΑΕΠ. Φυσικά δεν είναι αυτό το μόνο κριτήριο αλλά το χρέος ως προς το ΑΕΠ αποτελεί ένα σεβαστό ποιοτικό κριτήριο του χρέους.

Το χρέος ως προς το ΑΕΠ

Παρά το γεγονός πως η Ελλάδα δέχθηκε δριμύτατες επικρίσεις για το χρέος της το 2009 στην πραγματικότητα αυτό δεν άλλαξε και πολύ τα τελευταία 10 χρόνια σε σχέση με το ΑΕΠ. Το χρέος της Ελλάδος αυτά τα χρόνια ήταν κοντά στο 100% του ΑΕΠ της. Δηλαδή μπορεί να αύξανε το ποσό του Ελληνικού χρέους αλλά αύξανε ταυτόχρονα και το ΑΕΠ της χώρας. Μην ξεχνάμε οτι η πραγματική αξιολόγηση της “σοβαρότητας” ενός χρέους έχει να κάνει ακριβώς με αυτό το κλάσμα, δηλαδή χρέος / ΑΕΠ και όχι με την απόλυτη τιμή του χρέους. Ένας τρόπος για να εμφανίσει μια χώρα καλύτερα οικονομικά μεγέθη θα μπορούσε να είναι αντί να μειώνει το χρέος της να φροντίζει να αυξάνει περισσότερο το ΑΕΠ της. Μη ξεχνάμε πως το μέγεθος που συζητάμε είναι κλάσμα. Φροντίζοντας να αυξηθεί περισσότερο ο παρονομαστής (το ΑΕΠ) από τον αριθμητή (Χρέος) καταφέρνουμε να μειώσουμε το συνολικό ποσοστό και να παρουσιάσουμε μια καλύτερη κατάσταση για την οικονομία.

Εξωτερικό και δημόσιο χρέος

Το ποσοστό γύρω στο 100% του δημόσιου Ελληνικού χρέους είναι πράγματι πολύ μεγάλο, το μεγαλύτερο στην Ευρωζώνη μαζί με αυτό της Ιταλίας. Η εικόνα αλλάζει αν εξετάσουμε το εξωτερικό χρέος των χωρών. Πόσα χρωστάει δηλαδή το ελληνικό δημόσιο, οι ελληνικές τράπεζες, οι ελληνικές επιχειρήσεις και τα ελληνικά νοικοκυριά. Στην περίπτωση αυτή τα πράγματα είναι αρκετά διαφορετικά. Το εξωτερικό χρέος αρκετών χωρών σε ποσοστό του ΑΕΠ υπερβαίνει αυτό της Ελλάδος. Συνολικά λοιπόν η Ελλάδα χρωστάει λιγότερα σε ποσοστό του ΑΕΠ από αρκετές χώρες της Ευρώπης που μάλιστα είναι και οικονομικά ισχυρές.

Αναφέρουμε μερικά ποσοστά γνωστών χωρών την εποχή που ξέσπασε η κρίση.Ιρλανδία 1052%Βρετανία 431%Ολλανδία 310,5%Βέλγιο 275,6%Ελλάδα 163%

Τα χαμηλά ποσοστά της Ελλάδος οφείλονται στο οτι ο ιδιωτικός δανεισμός στη χώρα μας, παρά την αντίθετη φημολογία, ήταν χαμηλός. Λέμε παρά την αντίθετη φημολογία, μια που σε μια προσπάθεια να καταδειχθεί η προσωπική ευθύνη του Έλληνα τον κατηγόρησαν πως έπαιρνε αλόγιστα δάνεια για ιδιωτικές σπατάλες. Τα στοιχεία πάντως του ιδιωτικού δανεισμού δείχνουν μια διαφορετική εικόνα. Επιπλέον καθίσταται για μια ακόμη φορά αξιοπερίεργος ο λόγος που η Ελλάδα έγινε το μαύρο πρόβατο στην Ευρώπη για το χρέος μια που συνολικά παρουσιάζει μικρότερο ακόμα και από ισχυρές οικονομικά χώρες. Επισημαίνουμε πως η σύγκριση του χρέους γίνεται ως προς το ΑΕΠ (αναλογικά με την οικονομία δηλαδή) και όχι σε απόλυτες τιμές που θα ήταν φυσικό να είχαμε μικρότερο χρέος.

Έλλειμμα και διαμόρφωση χρέους

Μια χώρα, όπως και ένα νοικοκυριό, έχει έσοδα και έξοδα. Όταν τα έσοδα μιας χώρας είναι λιγότερα από τα έξοδα τότε υπάρχει έλλειμμα. Το έλλειμμα επομένως είναι διαφορετικό από το χρέος. Το έλλειμμα δείχνει το ποσό που υστερούν τα έσοδα από τα έξοδα σε ένα χρόνο και όχι το συνολικό ποσό που χρωστάει η χώρα.

Το πρωτογενές έλλειμμα

Τα έξοδα μιας χώρας χωρίζονται γενικά σε κρατικές δαπάνες (μισθοί, συντάξεις, επιχορηγήσεις, δαπάνες για παιδεία, υγεία κτλ.) και σε δαπάνες εξυπηρέτησης χρέους. Σαν εξυπηρέτηση του χρέους ορίζουμε τα χρήματα που πρέπει να δώσει ένα κράτος, για να πληρώσει προηγούμενα δάνεια. Η εξυπηρέτηση του χρέους μοιάζει κάπως με τις μηνιαίες δόσεις που καλείται να πληρώσει ένα νοικοκυριό.Πρωτογενές έλλειμμα είναι το έλλειμμα που προκύπτει αν εξαιρέσουμε από τα έξοδα του κράτους την εξυπηρέτηση του χρέους. Πρωτογενές πλεόνασμα προκύπτει όταν τα έσοδα είναι παραπάνω από τα έξοδα χωρίς φυσικά να υπολογίσουμε πάλι την εξυπηρέτηση του χρέους.

Ας φανταστούμε ένα νοικοκυριό που σε μηνιαία βάση: έχει έσοδα 1500 ευρώ, έξοδα σπιτιού – οικογενείας 1000 ευρώ, και δόση δανείου 300 ευρώ.

Η οικογένεια αυτή θα λέγαμε πως έχει πρωτογενή πλεόνασμα 500 ευρώ μια που δεν υπολογίζουμε τη δόση του δανείου (την εξυπηρέτηση δηλαδή του χρέους). Ακόμα και αν η οικογένεια είχε 1200 ευρώ έσοδα, παρόλο που δε θα μπορούσε να ανταποκριθεί συνολικά, θα είχε πρωτογενές πλεόνασμα 200 ευρώ. Με έξοδα δηλαδή 1300 και έσοδα 1200 το νοικοκυριό θα λέγαμε πως έχει πρωτογενές πλεόνασμα. Παρόλα αυτά θα υπήρχε έλλειμμα.

Έτσι και μια χώρα. Ακόμα και αν τα έσοδα της υπερκαλύπτουν τα έξοδα μπορεί να υπάρχει έλλειμμα. Στην πραγματικότητα το έλλειμμα των χωρών είναι μάλλον ο κανόνας, ενώ και τα πρωτογενή ακόμα πλεονάσματα σπανίζουν. Τι σημαίνει αυτό; Πως στην πράξη οι περισσότερες χώρες ακόμα και αν έχουν αρκετά έσοδα να καλύψουν τα έξοδα τους, το πιο πιθανό είναι πως δε θα έχουν αρκετά έσοδα να καλύψουν και την εξυπηρέτηση του χρέους.

Όπως μπορεί να προσέξαμε υπάρχει μια διαφορά μεταξύ ενός οικογενειακού προϋπολογισμού και του προϋπολογισμού μιας χώρας. Πρώτον ένας οικογενειακός προϋπολογισμός φροντίζει κατά κανόνα να μην είναι ελλειμματικός. Δηλαδή από τα έσοδά του να καλύπτει και τα έξοδα αλλά και τις δανειακές υποχρεώσεις του. Αντίθετα μια χώρα κατά κανόνα δε μπορεί από τα έσοδα τις να καλύψει και τις ανάγκες της και να εξυπηρετήσει το χρέος της. Τι κάνει επομένως μια χώρα; Απλά δανείζεται. Διευρύνει τα έσοδα της δηλαδή μέσω του δανεισμού προκειμένου να μπορεί να καλύψει και τα κρατικά έξοδα αλλά και τα έξοδα της εξυπηρέτησης των προηγούμενων δανείων. Τι κάνουν επομένως κατά κανόνα όλες οι χώρες, και όχι μόνο η Ελλάδα, για να καλύψουν τις ανάγκες τους; Δανείζονται για να μπορούν να πληρώσουν προηγούμενα δάνεια.

Ομόλογα και τοκοχρεολύσια

Σε αντίθεση με μια οικογένεια, ή με μια επιχείρηση, που πληρώνει μηνιαίες δόσεις για τα δάνεια που πήρε, ο τρόπος που δανείζεται μια χώρα είναι λίγο διαφορετικός. Η επιχείρηση ή η οικογένεια δανείζεται από μια τράπεζα ένα ποσό το οποίο θα πρέπει να το ξεπληρώσει σταδιακά συνήθως με μηνιαίες ισόποσες δόσεις που συμπεριλαμβάνουν και τον τόκο του δανείου. Μια χώρα όμως δεν πληρώνει τα δάνεια της μ’ αυτόν τον τρόπο. Συνήθως μια χώρα δανείζεται με τη μορφή ομολογιών. Παίρνει δηλαδή ένα ποσό από κάποιον δανειστή και σε αντάλλαγμα παραδίδει ένα ομόλογο (χρεόγραφο). Το ομόλογο αυτό θα πρέπει να πληρωθεί μετά από ένα καθορισμένο διάστημα. Συνήθως οι χώρες παίρνουν ομόλογα που λήγουν μετά από μερικά χρόνια. Τυπική περίπτωση είναι το 5ετές και το 10ετές ομόλογο αλλά υπάρχουν φυσικά και ομόλογα μεγαλύτερης διάρκειας.

Τα ομόλογα εκτός από την υποχρέωση να εξοφληθούν μετά από συγκεκριμένο χρονικό διάστημα έχουν επιπλέον και τον ετήσιο τόκο που πρέπει να πληρωθεί στον ομολογιούχο με τη μορφή κουπονιού. Ο ομολογιούχος δηλαδή κάθε χρόνο παραδίδει το κουπόνι και εισπράττει τον αντίστοιχο τόκο. Το αποτέλεσμα αυτού του κατά τα άλλα ευέλικτου τρόπου δανεισμού μιας χώρας έχει σαν συνέπεια οι δανειακές υποχρεώσεις της να μην είναι σταθερές. Σε άτακτα διαστήματα μια χώρα θα πρέπει ξεχωριστά να εξοφλεί κουπόνια (τόκους) και ομόλογα (χρεολύσια). Π.χ. μια χώρα που πήρε δεκαετές ομόλογο 50 δις το 2002, μέχρι το 2012 θα πρέπει να πληρώνει μόνο τον τόκο. Αν ο τόκος ήταν 3% θα πρέπει να πληρώνει 1,5 δις ετησίως. Το 2012 όμως εκτός από τον τόκο θα πρέπει να επιστρέψει και τα 50 δις που πήρε. Αυτό έχει σαν αποτέλεσμα άλλες χρονιές τα χρεολύσια, δηλαδή τα ομόλογα που έληξαν, να είναι σχετικά μικρά και άλλες χρονιές σχετικά μεγάλα.

Πίνακας με τον χρόνο λήξης των ομολόγων του ελληνικού δημοσίου τα επόμενα χρόνια

Τόκοι και διόγκωση Χρέους

Όπως προείπαμε γενικός κανόνας είναι πως επειδή μια χώρα δεν έχει αρκετά έσοδα για να καλύψει ταυτόχρονα τα έξοδα της και να πληρώσει προηγούμενα δάνεια, καταφεύγει στον δανεισμό. Πιθανό πολλοί πιστεύουν πως το κυριότερο μέρος ενός χρέους προκύπτει από συσσωρευμένα πρωτογενή ελλείμματα. Στην πραγματικότητα οι τόκοι παίζουν σημαντικό ρόλο στη διόγκωση του χρέους.

Η Ελλάδα από το 2000 μέχρι σήμερα δίνει κατά μέσο όρο σε τόκους 10 δις ετησίως. Σε 10 χρόνια οι τόκοι που πλήρωσε η Ελλάδα ήταν περίπου 100 δις ευρώ. Ένα μη ευκαταφρόνητο ποσό. Για να το πούμε και διαφορετικά φανταστείτε μια οικονομία που καταφέρνει να καλύπτει πλήρως τα έξοδα της από τα έσοδα. Να έχει δηλαδή μηδενικό πρωτογενές έλλειμμα. Ακόμα και σε αυτή την περίπτωση το χρέος μπορεί να διογκωθεί. Ο λόγος είναι οτι μπορεί μεν η χώρα να έχει αρκετά χρήματα για να καλύψει τις ανάγκες της, χρειάζεται όμως και παραπάνω χρήματα για να πληρώσει τους τόκους του χρέους. Μάλιστα συνεχίζοντας με αυτό το ρυθμό η χώρα αυτό που κάνει είναι να κεφαλαιοποιεί τους τόκους που δεν μπορεί να τους πληρώσει και να τους συσσωρεύει σε καινούργιο μεγαλύτερο χρέος και τόκο.

Για να δώσουμε ένα παράδειγμα της αρνητικής επίδρασης που έχουν οι τόκοι στο χρέος, φανταστείτε μια οικονομία που ξεκινάει με 100 δις χρέος και επί 20 χρόνια καταφέρνει να καλύπτει τις ανάγκες από τα έσοδα της αλλά πληρώνει για το υπάρχον χρέος 5% επιτόκιο. Το χρέος αυτής της χώρας μετά από 20 χρόνια θα εκτοξευτεί στα 265 δις παρά το γεγονός οτι η χώρα όλα αυτά τα χρόνια δε δανείστηκε ούτε ένα ευρώ για δικές της ανάγκες.

Ανακεφαλαίωση

Ανακεφαλαιώνοντας, είδαμε πως το ύψος τους χρέους δεν πρέπει να κρίνεται απόλυτα αλλά σε σχέση με το ΑΕΠ. Είδαμε επίσης πως η Ελλάδα δεν έχει την πρωτοτυπία να έχει μεγάλο χρέος. Οι περισσότερες χώρες στον κόσμο έχουν μεγάλο εξωτερικό χρέος σε σχέση πάντα με το ΑΕΠ. Μάλιστα αυτό που έχει ενδιαφέρον είναι πως σε παγκόσμια κλίμακα ισχυρές οικονομικά χώρες όπως ΗΠΑ, Βρετανία, Γαλλία αλλά και Γερμανία έχουν τεράστιο χρέος ενώ αδύναμες οικονομίες εμφανίζουν μικρό χρέος. Ιδιαίτερα ενδιαφέρον είναι πως η Ελλάδα παρουσιάζει μικρότερο εξωτερικό χρέος σε σχέση με άλλες χώρες της Ευρώπης και του κόσμου έχει όμως ιδιαίτερα μεγάλο δημόσιο χρέος. Ωστόσο το ιδιαίτερα υψηλό δημόσιο χρέος το είχε σαν ποσοστό και την εποχή που μπήκαμε στο ευρώ. Τέλος αναφερθήκαμε στα ελλείμματα που παρουσιάζουν οι περισσότερες χώρες στον κόσμο και στο γεγονός πως ουσιαστικά δανείζονται για να πληρώσουν προηγούμενα δάνεια. Η παγκόσμια οικονομία δηλαδή βασίζεται σε έναν ατελείωτο δανεισμό όπου χώρες και ιδιώτες δανείζονται ουσιαστικά για να πληρώσουν προηγούμενες οφειλές. Η κατάσταση αυτή της παγκόσμιας οικονομίας θα πρέπει να ληφθεί υπόψη όταν αξιολογούμε την Ελληνική περίπτωση. Επίσης πρέπει να αξιολογηθεί και ο ρόλος των τόκων που διογκώνουν το χρέος όχι μόνο της Ελληνικής αλλά και της παγκόσμιας οικονομίας.

ΚΕΦ Β. Κρατικά Έσοδα και Δαπάνες

ΑΕΠ και κρατικά έσοδα.

Όπως είδαμε σε προηγούμενη ενότητα, θεωρητικά μια χώρα με μεγάλο ΑΕΠ σε σχέση με το χρέος της έχει καλύτερες πιθανότητες να το εξυπηρετήσει. Το ΑΕΠ μιας χώρας όμως δεν είναι τα έσοδα της. Το λέμε αυτό γιατί μόνο τα έσοδα μιας χώρας μπορούν να πληρώσουν ένα χρέος και όχι το ΑΕΠ της. Δυο χώρες δηλαδή με ίδιο ΑΕΠ μπορεί να έχουν διαφορετικά έσοδα.

Ας φανταστούμε λοιπόν δύο επιχειρήσεις με ίδιο χρέος, ίδια έσοδα και διαφορετικό τζίρο (ΑΕΠ). Η Α’ επιχείρηση έχει έσοδα 50.000 ευρώ και τζίρο 200.000. Η Β’ επιχείρηση έχει πάλι έσοδα 50.000 ευρώ και τζίρο 150.000.

Από τη στιγμή που και οι δύο επιχειρήσεις έχουν το ίδιο χρέος ποιος παράγοντας ορίζει πως η Α’ επιχείρηση είναι πιο φερέγγυα από τη Β’;

Ο λόγος είναι πως μια επιχείρηση με μεγαλύτερο τζίρο μπορεί θεωρητικά πιο εύκολα να αυξήσει και τα καθαρά της κέρδη αν χρειαστεί. Για να πάμε όμως στο παράδειγμα των χωρών βλέπουμε πως για το κατά πόσο είναι αξιόχρεη μια χώρα δεν εξετάζονται τα έσοδα της αλλά το ΑΕΠ, πιθανό για τον ίδιο λόγο. Πιθανό δηλαδή θεωρείται πως μια χώρα με μεγαλύτερο ΑΕΠ μπορεί να αυξήσει πιο εύκολα τα έσοδα της μέσω φορολογίας ή μέσω κάποιου άλλου τρόπου.

Είναι γνωστό το πρόβλημα της φοροδιαφυγής στην Ελλάδα. Το πρόβλημα αυτό απεικονίζεται στο μέγεθος έσοδα προς ΑΕΠ.

Η Ελλάδα καταφέρνει να μετατρέψει σε έσοδα δημοσίου μόνο το 20% του ΑΕΠ, όταν ο μέσος όρος στην Ευρώπη είναι 29%. Σημειώνουμε ξανά πως παρά το γεγονός πως για την αξιολόγηση χρέους χρησιμοποιούμε το χρέος ανά ΑΕΠ θα είχε νόημα να δούμε και το χρέος σε σχέση με τα έσοδα μιας χώρας. Στην πραγματικότητα αυτή την προσέγγιση ακολουθούμε στη περίπτωση των μικρών επιχειρήσεων και νοικοκυριών. Ο ιδιοκτήτης καταστήματος που έχει χρέος στην τράπεζα και πληρώνει κάθε μήνα τις δόσεις των δανείων του, αυτό που εξετάζει είναι αν μπορεί να πληρώνει το χρέος του με βάση τα κέρδη του και όχι τον τζίρο του.

Έσοδα και δημόσιος τομέας

Ένα από τα επαναλαμβανόμενα μηνύματα που παρήγαγαν τα μέσα μαζικής ενημέρωσης, προκειμένου να εξηγήσουν την κρίση είναι ο “υπέρογκος δημόσιος τομέας”. Ο “υπέρογκος δημόσιος τομέας”συνοδευόταν μάλιστα με τη φράση πως “δανειζόμασταν για να πληρώνουμε μισθούς και συντάξεις”. Οι φράσεις αυτές, ιδιαίτερα στην αρχή της κρίσης, έχουν επαναληφθεί σε τέτοια συχνότητα και ένταση που μπορεί κάποιος εύκολα να υποθέσει πως οι δαπάνες για μισθοδοσία και συντάξεις είναι τόσο μεγάλες που ξεπερνούν τα κρατικά έσοδα. Οτι δηλαδή είναι τόσα πολλά τα χρήματα που χρειαζόμαστε για τους “υπέρογκους” μισθούς που δε φτάνουν τα χρήματα που συλλέγουμε από τη φορολογία, εξού και ο δανεισμός. Στην πραγματικότητα οι δαπάνες για μισθούς και συντάξεις στο ατυχές έτος 2009 ήταν 26 δις ενώ τα κρατικά έσοδα ήταν γύρω στα50 δις για εκείνη τη χρονιά. Βλέπουμε δηλαδή πως το κόστος για το οποίο συζητάμε υπερκαλύπτεται από τα έσοδα που προκύπτουν από τη φορολογία. Με λίγα λόγια είναι προφανές πως δε δανειζόμαστε για να πληρώσουμε μισθούς και συντάξεις. Βεβαίως το κράτος έχει και άλλα έξοδα και με κάποιο τρόπο δημιουργείται το πρωτογενές έλλειμμα για το οποίο μιλήσαμε παραπάνω. Το ερώτημα είναι γιατί εστιάζουμε στη συγκεκριμένη δαπάνη και δε γίνεται σημαντική αναφορά και σε άλλες δαπάνες που μπορεί να μην πηγαίνουν στην τσέπη του πολίτη;

Για να είμαστε δίκαιοι όμως ας αναλύσουμε λίγο παραπάνω το κόστος μισθοδοσίας χρησιμοποιώντας κάποια επιπλέον στατιστικά. Η έννοια του “υπέρογκου δημοσίου” δε πήγαινε μόνο στο κόστος αλλά και στο πλήθος των υπαλλήλων. Πέρα από το γεγονός πως η απογραφή και διάφορες στατιστικές έρευνες τοποθετούν το πλήθος των υπαλλήλων του δημοσίου στην Ελλάδα στη μέση τιμή της Ευρώπης και πιο κάτω, αυτό που ουσιαστικά μετράει για μια οικονομία είναι τοκόστος μισθοδοσίας. Δηλαδή ακόμα και στην περίπτωση που υπάρχουν πολλοί υπάλληλοι, αν κοστίζουν λίγο για το κράτος, λογικά δεν υπάρχει πρόβλημα. Πως μετριέται αυτό το “λίγο”; Απλά μετρώντας το κόστος σε σχέση με το ΑΕΠ. Μια τέτοια μέτρηση μας κατατάσσει περίπου στη μέση τιμή στην Ευρωζώνη. Άρα με βάση αυτό το στατιστικό ο δημόσιος τομέας δεν είναι τόσο δαπανηρός. Ωστόσο μια άλλη μέτρηση που έχει και περισσότερο νόημα για το κόστος είναι η δαπάνη σε σχέση με τα έσοδα. Με δεδομένο πως όπως έχει εξηγηθεί τα έσοδα είναι μειωμένα σε σχέση με το ΑΕΠ λογικό είναι οποιαδήποτε δαπάνη για το δημόσιο να είναι σχετικά διογκωμένη σε σχέση με τα ήδη μειωμένα έσοδα.

H Ελλάδα λοιπόν είναι 4η στην Ευρωζώνη στη δαπάνη για δημόσια απασχόληση σε σχέση με τα καθαρά της έσοδα. Εδώ πρέπει να σημειώσουμε πως η αρνητική αυτή σχέση (55% εσόδων για δημόσια απασχόληση) δημιουργήθηκε τα τελευταία χρόνια. Πριν μια δεκαετία η σχέση αυτή ήταν στο 38% των καθαρών εσόδων. Η παράμετρος αυτή πρέπει να συνυπολογιστεί στα αίτια που αύξησαν το δημόσιο χρέος. Δηλαδή αν υποθέσουμε πως είχαμε μια αύξηση του χρέους λόγω μισθοδοσίας αυτό ισχύει μόνο για τα τελευταία χρόνια.

Ένα είναι σίγουρο. Πως είναι ανακριβές να ισχυρίζεται κάποιος πως η Ελλάδα δανειζόταν για να πληρώνει μισθούς και συντάξεις. Επίσης είναι ανακριβές να λες πως τα δάνεια του μνημονίου διατίθενται επίσης για το σκοπό αυτό. Η σχέση αυτή θα εξηγηθεί σε παρακάτω ενότητα. Επειδή γενικότερα γίνεται λόγος για υψηλές δημόσιες δαπάνες να σημειωθεί εδώ πως η χώρα μας σε πολλούς τομείς έχει τις χαμηλότερες δαπάνες στην Ευρώπη. Για παράδειγμα το 2004 ήμασταν στην τελευταία θέση σε δαπάνες για την παιδεία, μεταξύ 29 χωρών πίσω για παράδειγμα από Τουρκία με 4%, Ισπανία με 4,6%, αλλά και Πορτογαλία με 5,3%. Με λίγα λόγια μπορεί να είχαμε αξιοπρεπείς μισθούς ωστόσο ήμασταν σαν χώρα πολύ πίσω σε άλλες δαπάνες για τον πολίτη όπως υγεία, παιδεία, αθλητισμός κτλ.

Κρατικές Δαπάνες

Είδαμε πως η χώρα μας έχει μικρά έσοδα σε σχέση με το ΑΕΠ. Τα μικρά αυτά έσοδα δυσχεραίνουν την εξυπηρέτηση του χρέους. Οι κρατικές δαπάνες όμως συνολικά παρουσιάζουν πολύ καλύτερη εικόνα και στην πραγματικότητα κυμαίνονται στο μέσο όρο της Ευρωζώνης. Σαφέστατα δηλαδή το να ισχυρίζεται κάποιος πως το πρόβλημα στην Ελλάδα είναι οι δαπάνες είναι αναληθές. Το πρόβλημά μας στο στατιστικό τουλάχιστον επίπεδο είναι τα έσοδα. Να σημειωθεί εδώ πως η Ελλάδα παρά την επικρατούσα αντίθετη εντύπωση είχε αρκετές χρονιές πρωτογενές πλεόνασμα τα προηγούμενα χρόνια. Δηλαδή υπήρχαν χρονιές που τα έσοδα του κράτους ήταν μεγαλύτερα από τα έξοδα.

Ανακεφαλαίωση και παρερμηνείες

Στο κεφάλαιο αυτό είδαμε πως οι δαπάνες μετριούνται ως προς το ΑΕΠ για να μπορεί να γίνει μια αναλογική σύγκριση μεταξύ των χωρών. Ωστόσο μόνο τα έσοδα μιας χώρας μπορούν να πληρώσουν τους λογαριασμούς της. Η χώρα μας για διάφορους λόγους έχει χαμηλά έσοδα σε σχέση με το ΑΕΠ σε σύγκριση με άλλες χώρες. Αντίθετα οι δημόσιες δαπάνες που κάνει δεν είναι υπερβολικές και μάλιστα όπως ειπώθηκε σε πολλούς τομείς, όπως υγεία και παιδεία, είναι από τις χαμηλότερες στην Ευρώπη.

Κεφ Γ. Τα Spread

Η άνοδος των Spread

Τα Spread είναι μια λέξη που μπήκε στη ζωή των Ελλήνων στα τέλη του 2009 και σηματοδότησε την ένταξη μας στο μνημόνιο και τους διάφορους μηχανισμούς στήριξης. Τι είναι όμως αυτός ο περίεργος οικονομικός όρος; Spread είναι απλά η διαφορά των επιτοκίων με τα οποία δανείζεται η Ελλάδα σε σχέση με τα επιτόκια που πληρώνει η Γερμανία για τον δικό της δανεισμό.Για παράδειγμα, αν η Γερμανία δανείζεται με 2% επιτόκιο και η Ελλάδα με επιτόκιο 5%, τότε: 5-2=3, δηλαδή το Spread είναι 3×100=300 μονάδες βάσης. Ένα εύλογο ερώτημα που προκύπτει είναι γιατί η σύγκριση γίνεται με την Γερμανία και όχι με κάποια άλλη χώρα; Η Γερμανία έχει επιλεγχθεί διότι θεωρείται η πιο σταθερή και ισχυρή οικονομία στην Ευρωζώνη, συνεπώς η σύγκριση γίνεται με αυτήν.

Πιο απλά μπορεί να θεωρήσει κάποιος το Spread σαν το επιτόκιο με το οποίο δανείζεται μια χώρα. Η άνοδος των επιτοκίων για τη χώρα μας προφανώς είναι κάτι δυσάρεστο μια που ανεβαίνει το κόστος δανεισμού.Γιατί όμως κάτι τέτοιο είναι πραγματικά επιζήμιο;Αυτό μπορεί να γίνει κατανοητό με ένα απλό παράδειγμα. Αν η Ελλάδα δανειστεί 10 δις με τόκο 2%, θα πρέπει να πληρώνει τόκους (το κουπόνι του ομολόγου) 200 εκ. ανά έτος. Αν το επιτόκιο αυξηθεί στο 8% τότε ο τόκος θα πάει στα 800 εκ. Μιλάμε δηλαδή για επιβάρυνση 600 εκ. ευρώ ετησίως μόνο από την αύξηση των τόκων.

Κάτι τέτοιο συνέβη στη χώρα μας στα τέλη του 2009 και στις αρχές του 10 όταν το επιτόκιο με το οποίο δανειζόταν η χώρα μας από 4,5% που ήταν περίπου έφτασε και ξεπέρασε το 10%. Μια χώρα είναι λογικό να μην μπορεί να δανειστεί με τέτοιο επιτόκιο οπότε και να βρίσκεται σε αδιέξοδο. Το αδιέξοδο προκύπτει αν συνυπολογίσουμε και όλα τα παραπάνω. Αφού όλες οι χώρες δανείζονται για να πληρώσουν προηγούμενα δάνεια, αδυναμία δανεισμού συνεπάγεται και αδυναμία εξυπηρέτησης του υφιστάμενου χρέους.

Ο λόγος που ανεβαίνουν τα Spread

Η αίσθηση που δημιουργήθηκε συνειρμικά στους Έλληνες ήταν πως η άνοδος των Spread αντικατοπτρίζει την ίδια την οικονομία. Τυπικά και ουσιαστικά αυτό δεν ισχύει. Το Spread καθορίζεται από τη ζήτηση που έχουν τα ομόλογα που εκδίδει μια χώρα. Μεγάλη ζήτηση για ομόλογα της συγκεκριμένης χώρας, χαμηλό Spread, μικρή ζήτηση, υψηλό Spread. Η χώρα δηλαδή από τη στιγμή που βλέπει πως κανένας δεν αγοράζει τα ομόλογά της αναγκάζεται να τα κάνει πιο ελκυστικά. Για να τα κάνει πιο ελκυστικά αυξάνει το επιτόκιο τους οπότε αυτός που τα αγοράζει έχει ένα λόγο παραπάνω να το κάνει εξαιτίας των υψηλών τόκων που θα κερδίζει κάθε χρόνο. Όσο όμως δεν βρίσκονται αγοραστές τόσο η χώρα αναγκάζεται να μεγαλώσει το επιτόκιο των ομολόγων της και άρα το Spread ανεβαίνει. Όσο όμως το επιτόκιο ανεβαίνει τόσο ανεβαίνει πλέον και το κόστος εξυπηρέτησης του χρέους οπότε λογικά ανεβαίνει και ο ρυθμός αύξησής του.

Ο λόγος που ειπώθηκε αρχικά πως τα Spread δεν αντανακλούν την οικονομία είναι ο εξής. Ενώ η κατάσταση της οικονομίας μπορεί να αποτρέψει κάποιον για να δανείσει μια χώρα μπορεί να συντρέχουν και άλλοι λόγοι. Μια ακραία περίπτωση είναι να συμφωνήσουν οι επενδυτές να μην δανείσουν τη συγκεκριμένη χώρα. Ο άλλος είναι η φήμη για παράδειγμα πως μια χώρα θα χρεοκοπήσει. Ο φόβος δηλαδή, που μπορεί να μην βασίζεται θεωρητικά σε υπαρκτά στοιχεία, μπορεί να αποτρέψει κάποιον να δανείσει τη χώρα αυτή. Ο δανεισμός μιας χώρας μοιάζει και με τη λογική μιας μετοχής σε ένα χρηματιστήριο. Η άνοδος ή όχι μιας μετοχής δεν αντανακλά απαραίτητα την οικονομική κατάσταση της εταιρίας που ανήκει. Μπορεί να επηρεαστεί από ψυχολογικούς παράγοντες, φήμες και κερδοσκοπικά παιχνίδια. Κάτι αντίστοιχο συμβαίνει και με τα ομόλογα των χωρών. Μάλιστα η χαμηλή ζήτηση ομολόγων λογικά ανατροφοδοτεί το φαινόμενο. Αυτό συμβαίνει ως εξής: Φανταστείτε πως βγαίνει μια φήμη για μια χώρα πως θα χρεοκοπήσει. Εσείς σαν επενδυτής είστε διστακτικός ακόμα με την έννοια πως δεν πιστεύετε στις φήμες. Οι φήμες όμως αυτές προκαλούν αύξηση των Spread. Η αύξηση αυτή σημαίνει πως πιο δύσκολα η χώρα πλέον θα ξεπληρώνει το χρέος της. Το γεγονός αυτό σας κάνει να μη δανείσετε και εσείς με τη σειρά σας τη χώρα με αποτέλεσμα να συμβάλλετε στην ακόμα μεγαλύτερη αύξηση των Spread.

Τέλος να πούμε πως το γεγονός πως η άνοδος των Spread δεν σχετίζεται άμεσα με την κατάσταση της οικονομίας φαίνεται από την απότομη αύξηση των επιτοκίων τα τελευταία χρόνια στην περίπτωση της Ελλάδας. Αν τα spread ήταν ο καθρέπτης της οικονομίας η άνοδός τους θα ήταν ομαλή όλα τα τελευταία χρόνια και όχι απότομη.

Spread και Χρεοκοπία

Η άνοδος των Spread έβαλε τη χώρα μας σε τροχιά χρεοκοπίας. Μήπως όμως η πιθανότητα χρεοκοπίας ανέβασε τα Spread;Μη ξεχνάμε πως οι δύο πάνω παράγοντες αλληλοτροφοδοτούνται. Η χώρα μας από τη στιγμή που τα Spread ανέβηκαν ουσιαστικά δεν μπορούσε να δανειστεί από τις “ελεύθερες αγορές”. Επειδή όπως έχουμε πει πολλές φορές οι χώρες ουσιαστικά δανείζονται για να ξεπληρώνουν παλιότερα χρέη, από τη στιγμή που κάποιος τους στερήσει τη δυνατότητα δανεισμού αυτομάτως καθίσταται αδύνατο να ξεπληρώσουν το χρέος τους. Μια χώρα χρεοκοπεί όταν καθυστερήσει να πληρώσει ή δεν πληρώσει καθόλου είτε κάποιο ομόλογο που λήγει είτε τους τόκους των ομολόγων. Η χρεοκοπία στο μυαλό των πολιτών έχει συνδυαστεί με παύση πληρωμών σε μισθούς, συντάξεις και γενικότερα των υποχρεώσεων του κράτους. Μπορεί στην πραγματικότητα μια χρεοκοπία να συνοδευτεί από τέτοια φαινόμενα θεωρητικά όμως δεν είναι υποχρεωτικό. Μη ξεχνάμε πως ο ορισμός περιλαμβάνει την αθέτηση πληρωμών των ξένων πιστωτών και όχι των υποχρεώσεων του δημοσίου εσωτερικά. Επίσης μια χώρα δε χρεοκοπεί με την έννοια που χρεοκοπεί μια επιχείρηση ή ένα νοικοκυριό. Δε μπορεί δηλαδή να γίνει κατάσχεση περιουσιακών στοιχείων μιας χώρας. Αυτό πέρα του οτι ισχύει από το διεθνές δίκαιο είναι λογικό αν το σκεφτούμε με την έννοια πως δεν υπάρχει μια παγκόσμια αστυνομία (ακόμα) που επιβάλλει το νόμο. Φυσικά οι δανειστές θα προσπαθήσουν με νομικά μέσα ή με πολιτικές και οικονομικές πιέσεις να πάρουν πίσω τα χρήματα τους αλλά αυτό είναι μια άλλη υπόθεση. Η ιστορία είναι γεμάτη από αθετήσεις χρεών χωρών με χαρακτηριστικό παράδειγμα τη Γερμανία η οποία απέφυγε να πληρώσει πολεμικές αποζημιώσεις και χρέη ως προϋπόθεση να ανασυγκροτήσει τη χώρα της.

Τι γίνεται στην περίπτωση της Ελλάδας; Η Ελλάδα από τη στιγμή που τα Spread εκτοξεύθηκαν είχε δύο επιλογές. Ή να κηρύξει χρεοκοπία, δηλαδή αδυναμία πληρωμής χρεολυσίων και τόκων, ή θα αναζητούσε άλλη πηγή δανεισμού για να εξακολουθεί να πληρώνει τα χρέη της. Τέτοια πηγή δανεισμού μπορεί να ήταν η παγκόσμια τράπεζα, το ΔΝΤ, ή κάποια διακρατική συμφωνία με μία ή περισσότερες χώρες. Τελικά επέλεξε ή της επιβλήθηκε ένα μείγμα δανεισμού από το ΔΝΤ και την Ευρωπαϊκή Ένωση στην οποία ανήκει.

Εξέλιξη Ελληνικού χρέους και Spread

Όπως έχει λεχθεί η χώρα μας ουσιαστικά τα προηγούμενα χρόνια δανειζόταν για να πληρώνει τα προηγούμενα δάνεια της. Αυτό δεν πρέπει να προκαλεί από μόνο του τόση εντύπωση μια που όπως έχει λεχθεί οι περισσότερες ισχυρές χώρες δανείζονται για να πληρώνουν τα δάνεια τους. Από τη διαδικασία αυτή γίνεται αντιληπτό πως κεφαλαιοποιείται μεγάλο μέρος των τόκων που έπρεπε να πληρώσει η χώρα με αποτέλεσμα τη διόγκωση του χρέους. Η διόγκωση αυτή τα τελευταία χρόνια συνοδεύτηκε και από αύξηση του ΑΕΠ οπότε στο συνολικό μέγεθος Χρέος / ΑΕΠ δε φάνηκε η διαφορά. Η άνοδος των Spread όμως, δηλαδή των επιτοκίων δανεισμού, έκανε αδύνατη τη συγκεκριμένη ανατροφοδότηση του χρέους. Να σημειωθεί επίσης πως η Ελλάδα όλα αυτά τα χρόνια πληρώνει κανονικά τα χρέη της. Εξάλλου, αν δεν τα πλήρωνε, θα μαθαίναμε πως έχει χρεοκοπήσει.

ΚΕΦ Δ. Το Μνημόνιο και η Δανειακή Σύμβαση

Το μνημόνιο και οι αγορές

Θεωρώντας όλα όσα αναφέρθηκαν παραπάνω σαν δεδομένα, ας γίνει μια προσπάθεια να ερμηνεύσουμε τη δανειακή σύμβαση της χώρας μας.

Στις 8 Μαΐου του 2010 υπογράφηκε η Σύμβαση Δανειακής Διευκόλυνσης της Ελλάδας μεταξύ της Ελληνικής Δημοκρατίας και των υπολοίπων (15) κρατών της Ευρωζώνης, προκειμένου να χορηγηθεί οικονομική βοήθεια προς την Ελλάδα με μορφή δανείου, ύψους 80 δις ευρώ και 30δις ευρώ από το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο (ΔΝΤ).

Η στήριξη έγινε με τη μορφή δανείων και όχι φυσικά με άμεση χρηματοδότηση. Στόχος της στήριξης αυτής ήταν η χώρα μας να μπορέσει για ένα βραχυπρόθεσμο διάστημα να πληρώνει κανονικά τους δανειστές της όπως έκανε μέχρι σήμερα. Οι δανειακές υποχρεώσεις της χώρας μας, όπως και κάθε χώρας, προκύπτουν σε άτακτα χρονικά διαστήματα. Αντίστοιχα και η χρηματοδότηση γίνεται με ανάλογο τρόπο. Δηλαδή πριν από κάποια δανειακή υποχρέωση της χώρας έχει συμφωνηθεί μια αντίστοιχη χρηματοδότηση. Π.χ. και χωρίς τα νούμερα να είναι ακριβή αν το Σεπτέμβριο λήγει ένα ομόλογο 10 δις των Αύγουστο μπορεί να προκύπτει μια αντίστοιχη δόση κοντά στην τιμή της υποχρέωσης μας, δηλαδή στα 10 δις. Η χρηματοδότηση δηλαδή έχει αυστηρό στόχο, τουλάχιστον σε πρώτη φάση, η χώρα να είναι συνεπής στους δανειστές της. Δεν προβλέπεται δηλαδή κάποια στήριξη στην εσωτερική οικονομία. Η χρηματοδότηση που παίρνει η χώρα μας από το μηχανισμό στήριξης είναι με επιτόκιο περίπου 5%. Χαμηλότερο φυσικά από το επιτόκιο που βρίσκαμε στις αγορές, εξάλλου γι’ αυτό προσφύγαμε στο μηχανισμό, υψηλότερο όμως απ’ αυτό που δανειζόμασταν όλα αυτά τα χρόνια. Επιπλέον η στήριξη δεν υπερκαλύπτει τον δανεισμό. Τι σημαίνει αυτό; Πως η χώρα θα πρέπει να δανείζεται επιπλέον χρήματα για να καλύψει είτε τις δανειακές τις ανάγκες είτε τα πρωτογενή ελλείμματα που προκύπτουν στο εσωτερικό. Τα επιπλέον χρήματα αναγκάζεται να τα βρει στις αγορές, τις οποίες θέλαμε να αποφύγουμε, με υπερβολικά επιτόκια, από τα μεγαλύτερα για χώρα στον κόσμο. Ουσιαστικά δηλαδή είμαστε ήδη στις αγορές. Με τη διαφορά πως αυτό είναι πάρα πολύ επιζήμιο για τη χώρα.

Η “στήριξη” που δόθηκε στην Ελλάδα έγινε στη βάση κάποιων ανταλλαγμάτων. Η χώρα προκειμένου να λαμβάνει τις συγκεκριμένες δόσεις “βοήθειας”, θα πρέπει να επιβάλλει συγκεκριμένα φορολογικά και μη μέτρα και να αλλάξει την οικονομική της πολιτική. Συνοπτικά το μείγμα των μέτρων που επιβλήθηκαν στη χώρα μας ήταν, αύξηση της φορολογίας, περιορισμός των δαπανών του κράτους, περιορισμός του ίδιου του κράτους, μείωση μισθών και χαλαρές εργασιακές σχέσεις με απελευθέρωση της αγοράς.

Η υπόσχεση

Ποιο ήταν το θεωρητικό σχέδιο για το ξεπέρασμα της Ελληνικής κρίσης; Η Ελλάδα θα λάμβανε για κάποιο διάστημα βοήθεια, περίπου 2 έτη, προκειμένου να μπορεί να πληρώνει κανονικά της δανειακές τις υποχρεώσεις. Σ’ αυτό το διάστημα θα γινόταν μια “αναμόρφωση” της οικονομίας. Η αναμόρφωση της οικονομίας θεωρητικά θα δημιουργούσε εμπιστοσύνη στις αγορές και έτσι μετά από 2 χρόνια περίπου θα συνεχίζαμε τον προηγούμενο τρόπο δανεισμού. Θα βγαίναμε δηλαδή στις αγορές όπως και πριν και θα καλύπταμε τις δανειακές μας ανάγκες μέσω ελεύθερου δανεισμού και όχι μέσω διακρατικών συμφωνιών και περιορισμών. Η ιδανική αυτή εξέλιξη στο μυαλό του μέσου ανθρώπου μεταφράστηκε πως για κάποιο διάστημα θα περιορίζαμε τις δαπάνες μας (θα στριμωχνόμασταν) αλλά μετά από κάποιο διάστημα θα τελείωνε το μνημόνιο και θα συνεχίζαμε όπως και πριν έχοντας όμως από τη μία σίγουρα λιγότερες παροχές σαν πολίτες, αλλά από την άλλη την ελπίδα πως η οικονομία μας μπήκε σε μια πιο υγιή τροχιά.

Η κριτική στο μνημόνιο

Η δανειακή σύμβαση και το μνημόνιο αποτελούν ένα πραγματικό σταθμό στη νεότερη ιστορία της Ελλάδος. Η υπόθεση του χειρισμού της κατάστασης και η σοβαρότητα της θα πρέπει να ληφθούν υπόψη σε κάθε ανάλυση που γίνεται. Το θέμα δε θα πρέπει να αφεθεί αποκλειστικά στους “ειδικούς”. Ο κόσμος θα πρέπει να έχει πλήρη και διαρκή ενημέρωση για την κατάσταση και θα πρέπει επίσης να γίνει ένας σοβαρός κοινωνικός διάλογος για τις λύσεις που μας προτείνονται, επιβάλλονται ή που ενδεχομένως να υπάρχουν.

Το μνημόνιο παρουσιάστηκε σαν η μοναδική λύση τόσο από την πολιτική ηγεσία όσο και από τα περισσότερα ΜΜΕ. Το σίγουρο είναι πως η χώρα μας σε περίπτωση που δεν συμφωνούσε με την εφαρμογή του μνημονίου είχε δύο επιλογές. Ή την κήρυξη χρεοκοπίας, ή την αναζήτηση πόρων από κάποια άλλη διακρατική συμφωνία. Η δεύτερη επιλογή της διακρατικής συμφωνίας ενώ μπορεί να ήταν πιθανή, λογικά θα μετατόπιζε το πρόβλημα για αργότερα ενώ θα έπρεπε πάλι να αξιολογηθούν και οι όροι της νέας βοήθειας. Τον αποκλεισμό μας από τις αγορές θα έπρεπε και πάλι να τον θεωρούσαμε δεδομένο. Η πρώτη λύση, η χρεοκοπία δηλαδή, παρουσιάστηκε από τους υπέρμαχους του μνημονίου ως η απόλυτη καταστροφή προκειμένου φυσικά να δικαιολογήσουν και τον μονόδρομο της επιλογής. Τα πράγματα όμως μπορεί να μην είναι ακριβώς έτσι. Επιπλέον υπάρχει και μεγάλη κριτική για την αποτελεσματικότητα των μέτρων που πήρε η χώρα μας.

Η αναποτελεσματικότητα της οικονομικής πολιτικής

Στη χώρα μας προτάθηκε ένα οικονομικό πρόγραμμα που απέβλεπε κυρίως στη μείωση του ελλείμματος. Μια σειρά αρκετά σκληρών φορολογικών μέτρων θα αύξαναν τα έσοδα και μια σειρά από μειώσεις στις δαπάνες θα ελάττωναν αντίστοιχα τα έξοδα του κράτους. Χωρίς να μπούμε σε λεπτομέρειες, το πρόγραμμα αυτό κρύβει ορισμένους κινδύνους που δυστυχώς επιβεβαιώθηκαν. Πρώτα από όλα έχουμε την ύφεση που καταγράφεται στην οικονομία ως γιγάντωση της ανεργίας, κλείσιμο επιχειρήσεων που επιφέρουν τελικά πτώση του ΑΕΠ. Μη ξεχνάμε πως το χρέος μετριέται ως προς το ΑΕΠ. Τα προηγούμενα χρόνια καταφέρναμε να αυξάνουμε το ΑΕΠ μας και να παρουσιάζουμε μια σχετικά καλή εικόνα του χρέους ως προς το ΑΕΠ. Με την ύφεση όμως και την πτώση του ΑΕΠ το χρέος εκτινάχθηκε από το 120% που ήταν πριν το μνημόνιο στο 165%. Το μνημόνιο δηλαδή στην πράξη αποδυνάμωσε την οικονομική εικόνα της χώρας κάνοντας ακόμα πιο δύσκολη την έξοδο από την κρίση. Επιπλέον η αύξηση της ανεργίας και το κλείσιμο επιχειρήσεων τροφοδοτεί εκ νέου το έλλειμμα λόγω των αναγκαίων επιδομάτων ανεργίας αλλά και της μείωσης των φορολογικών εσόδων. Η ύφεση στην ελληνική οικονομία κατά τη μνημονιακή διετία υπολογίζεται επισήμως σε 15%. Τα δάνεια της Ελλάδας τρέχουν με ένα επιτόκιο της τάξης του 6%. Συνεπώς απαιτείται μια ανάκαμψη της τάξεως του 15+6=21% στο εγγύς μέλλον για να ισορροπήσει η ελληνική οικονομία σε ένα επίπεδο όπου θα μπορούσε να χρηματοδοτήσει τα χρέη της υπό την προϋπόθεση ότι δε θα έπαιρνε ούτε ένα ευρώ νέα δάνεια. Ανάπτυξη 21% βέβαια δεν έχει επιτευχθεί ποτέ στην ιστορία του γνωστού κόσμου.

Επιπλέον αυτή η πολιτική δεν μπορεί να έχει μακροπρόθεσμη βάση. Μεγάλο μέρος των πολιτών αναγκάζεται να τρώει από τις καταθέσεις του και δυστυχώς όταν το λίπος εκλείψει τα πράγματα θα γίνουν δραματικά πιο δύσκολα.

Τέλος η βίαιη πτώση του βιοτικού επιπέδου, η αύξηση της ανεργίας και η ξεθεμελίωση κοινωνικών κατακτήσεων θα έπρεπε να προβληματίσει σε ηθική και ανθρώπινη βάση αλλά αυτό θα μπορούσε να είναι το θέμα ενός άλλου εδαφίου.

Αγορές, μνημόνιο και χρεοκοπία

Από τη στιγμή που η χρεοκοπία παρουσιάστηκε σαν η απόλυτη καταστροφή τίθεται το εξής ερώτημα.Είναι σίγουρο πως το μνημόνιο, πέρα από τα μειονεκτήματα που μπορεί να έχει, θα αποτρέψει τελικά την χρεοκοπία;

Σύμφωνα με τα δεδομένα που αναφέρθηκαν παραπάνω θα πρέπει να καταλάβουμε πως από τη στιγμή που είμαστε αποκλεισμένοι από τις αγορές θα πρέπει κάποιος να χρηματοδοτεί το χρέος μας όλο αυτό το διάστημα. Δηλαδή αν η “υπόσχεση” του μνημονίου βασιζόταν στη λογική πως δε θα χρεοκοπήσουμε, για να ισχύσει αυτό θα πρέπει ο μηχανισμός να φροντίζει συνεχώς για τις δανειακές μας υποχρεώσεις.

Γιατί όμως είμαστε μακριά από τις αγορές παρά τις υποσχέσεις των δανειστών μας σύμφωνα με το πρώτο μνημόνιο;

Καταρχήν όπως έχει ειπωθεί είμαστε ήδη στις αγορές με τη διαφορά πως αυτό είναι κάτι πολύ επιζήμιο και όχι κάτι καλό. Οι αγορές είναι λύση όταν μας προσφέρουν λογικά επιτόκια και όχι τώρα. Από την άλλη το να πέσουν τα επιτόκια, δηλαδή τα spread δεν είναι κάτι απλό. Όπως είδαμε πιο πάνω τα Spread καθορίζονται από τη ζήτηση των Ελληνικών ομολόγων και όχι από κάποιο δείκτη. Δηλαδή αν π.χ. μειώσεις τις δαπάνες και ρίξεις τον πληθωρισμό δε σημαίνει αναγκαστικά πως θα πέσουν και τα Spread.

Smile! You’re at the best WordPress.com site ever