«Ιασις»: Επαιρναν φακελάκι οι γιατροί και στην αρχαία Ελλάδα;

Πού βρίσκονται για πρώτη φορά καταγεγραμμένες οι λέξεις i-ja-te (ιητήρ) και pa-ma-ko (φάρμακο); Πώς ήταν οι …θερμοφόρες; Επαιρναν φακελάκι οι γιατροί;

Η πρωτότυπη, ευφάνταστη έκθεση που εγκαινιάστηκε στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης, δεν … μυρίζει νοσοκομείο, αλλά δίνει απαντήσεις σε μία σειρά ερωτημάτων που αφορούν στην υγεία και στην εξέλιξη των ιατρικών πρακτικών από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα.

Οι αρχαίοι Έλληνες ήταν οι πρώτοι που απήλλαξαν την ιατρική από μαγικά και θρησκευτικά στοιχεία αντιλαμβανόμενοι ότι η διατήρηση της υγείας και η καταπολέμηση της ασθένειας εξαρτώνται από φυσικά αίτια.

Ναι, οι αρχαίοι Έλληνες πήγαιναν στον γιατρό -στα θεραπευτήρια του Ασκληπιού εφαρμοζόταν η «εγκοίμησις»- και επίσης, στα δύσκολα, κατέφευγαν σε προσευχές, καθαρμούς και θυσίες (…)

Επίσης, έκαναν βεντούζες και έβαζαν σιδεράκια (χρυσά συρματάκια) στα δόντια, για να βελτιώσουν το χαμόγελο τους.

Η έκθεση στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης εξετάζει ακριβώς αυτό: Τη μετάβαση, μεταξύ Ασκληπιού και Ιπποκράτη, από τη μαγικο – θρησκευτική θεραπεία στην ορθολογική, επιστημονική ιατρική.

Οι γιατροί και το φακελάκι

Οσο για το ερώτημα εάν οι γιατροί στην αρχαιότητα έπαιρναν φακελάκι, ο διευθυντής του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης και εμπνευστής της έκθεσης, καθηγητής Αρχαιολογίας Νίκος Σταμπολίδης απαντά: «Καμιά φορά, ναι» και υπενθυμίζει τον γιατρό που βοήθησε την Αγριπίνα να φαρμακώσει τον αυτοκράτορα για τον οποίον δούλευε. Ο γιατρός επέστρεψε στην πατρίδα του και έζησε βίο πολυτελή. «…Αλλά συνήθως, όχι», είναι η συνέχεια της απάντησης, επειδή το «έχειν» του καθενός ήταν εμφανές.

Δάνεια και από το Βρετανικό Μουσείο

Η έκθεση «Ίασις» περιλαμβάνει σχεδόν 300 αρχαία αντικείμενα από 41 μουσεία της Ελλάδας και του εξωτερικού -Βρετανικό Μουσείο, Λούβρο, Μουσεία του Καπιτωλίου στην Ρώμη- χωρίζεται σε τρεις ενότητες: Υγεία, Νόσος, Θεραπεία, και καλύπτει το χρονικό διάστημα περίπου από το 1200 π.Χ. έως τον 3ο αιώνα μ.Χ.
Υπήρχαν χειρουργικά εργαλεία;

Φρόντιζαν τη διατροφή και το σώμα τους στην αρχαία Ελλάδα; Πώς αντιμετώπιζαν το ζήτημα της δημόσιας υγείας; Τι έκανε ένας αθλητής εάν τραυματιζόταν 2.500 χρόνια πριν; Υπήρχαν χειρουργικά εργαλεία; Πώς χρησιμοποιούσαν το όπιο και άλλες φαρμακευτικές ουσίες και βότανα;

Θεραπείες από τα Ομηρικά έπη


Παρουσιάζονται μετάλλινα ιατρικά εργαλεία (σικύες, νυστέρια, μήλες, άγκιστρα, κολποσκόπιο, κ.ά) που βρέθηκαν σε τάφους γιατρών, και επίσης πήλινες θερμοφόρες.

Οι πρωιμότερες γραπτές μαρτυρίες που αφορούν στην ελληνική θεραπευτική προέρχονται από τα Ομηρικά έπη, από τα οποία προκύπτει ότι οι ασθένειες θεωρούνταν σημάδια θεϊκής οργής και δυσαρέσκειας.

Για τον εξευμενισμό των θεών οι άνθρωποι κατέφευγαν σε προσευχές, καθαρμούς και θυσίες. Ωστόσο, ήδη από τα τέλη του 6ου αι. π.Χ., η φιλοσοφία άρχισε να ασκεί μια ιδιαίτερη επιρροή στην εξέλιξη της ιατρικής. Οι αρχαίοι Έλληνες ήταν οι πρώτοι που απήλλαξαν την ιατρική από μαγικά και θρησκευτικά στοιχεία αντιλαμβανόμενοι ότι η διατήρηση της υγείας και η καταπολέμηση της ασθένειας εξαρτώνται από φυσικά αίτια.

Το μαρμάρινο άγαλμα της Υγιείας

Στην είσοδο του Μουσείου ο επισκέπτης συναντά το αριστουργηματικό μαρμάρινο άγαλμα της Υγιείας από το Μουσείο της Κω, το οποίο πλαισιώνεται από τον Ασκληπιό -εκπρόσωπο της θεουργικής ιατρικής- και τον Ιπποκράτη -εκπρόσωπο της επιστημονικής ιατρικής.

Στη συνέχεια, οι ενότητες της έκθεσης διαρθρώνονται σε 6 αίθουσες.


Υγεία – Υγιεινή

Παρουσιάζονται αντικείμενα που εικονογραφούν τους τρόπους υγιεινής διαβίωσης (διατροφή, αθλητισμός), αντικείμενα που σχετίζονται τόσο με την ατομική υγιεινή (αγγεία με αθλητές που πλένονται, χάλκινες στλεγγίδες, αρωματοδόχα αγγεία, αγγεία νυκτός), όσο και την δημόσια υγιεινή, όπως π.χ. πήλινα στελέχη από τον Πεισιστράτιο υδρευτικό αγωγό της Αθήνας του τέλους του 6ου αι. π.Χ.

Ακόμη και νομίσματα εκδόθηκαν για να τιμήσουν τη μνήμη σπουδαίων ιατρών, όπως του Γαϊου Στερτίνιου Ξενοφώντα από την Κω, ο οποίος υπήρξε προσωπικός ιατρός του ρωμαίου αυτοκράτορα Κλαύδιου και μεγάλος ευεργέτης της πατρίδας του.


Νόσος

Στη δεύτερη ενότητα παρουσιάζονται σωματικές, ψυχικές, αλλά και συλλογικές ασθένειες όπως επιδημίες και λοιμοί. Τεκμηρίωση για τις ατομικές ασθένειες και τις επιδημίες παρέχεται από τις απεικονίσεις ασθενών πάνω σε μαρμάρινα ανάγλυφα και πήλινα ειδώλια, αλλά και από ιστορικά κείμενα. Ένα τέτοιο παράδειγμα είναι η αναφορά του Θουκυδίδη στον λοιμό που ξέσπασε στην Αθήνα στις αρχές του Πελοποννησιακού πολέμου το 430 π.Χ., η οποία τεκμηριώνεται από τα πρόσφατα αρχαιολογικά ευρήματα σε ομαδικό τάφο στον Κεραμεικό.

Θεραπεία

Ξεκινάμε από τα Ομηρικά έπη, τα οποία αποτελούν τις πρωιμότερες μαρτυρίες για τις μεθόδους αντιμετώπισης και περιποίησης των πολεμικών τραυμάτων με διάφορα φυτικά φάρμακα και επιδέσεις.

Παρουσιάζονται δύο πήλινες πινακίδες της Γραμμικής Β΄ στις οποίες βρίσκονται καταγεγραμμένες οι λέξεις i-ja-te (ιητήρ) και pa-ma-ko (φάρμακο), καθώς επίσης αγγεία και μαρμάρινα και πήλινα ανάγλυφα όπου απεικονίζονται σκηνές περιποίησης των τραυματισμένων ομηρικών ηρώων.

Θεουργική ιατρική

Στη συνέχεια παρουσιάζονται οι κυριότεροι εκπρόσωποι της Θεουργικής ιατρικής, όπως ο Ασκληπιός και τα μέλη της οικογένειάς του (Υγιεία, Τελεσφόρος κλπ.) καθώς και άλλοι ήρωες-θεραπευτές όπως ο Αμφιάραος, ο Άμυνος κλπ.

Οι ασθενείς – ικέτες και η «εγκοίμησις»

Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στα Ασκληπιεία (τα ιερά – θεραπευτήρια του Ασκληπιού) που είχαν ιδρυθεί σε ολόκληρο τον ελληνικό κόσμο και στα οποία συνέρρεαν οι ασθενείς – ικέτες αναζητώντας μια θαυματουργή θεραπεία.

Ως μέθοδος ιάσεως εφαρμοζόταν η «εγκοίμησις», κατά την οποία οι ασθενείς κοιμόντουσαν μέσα στο ναό, ευελπιστώντας να εμφανιστεί στο όνειρό τους ο ίδιος ο Ασκληπιός και είτε να τους θεραπεύσει είτε να τους δώσει συμβουλές, τις οποίες θα ερμήνευαν την επόμενη ημέρα οι ιερείς.

Παρουσιάζονται αντικείμενα που βρέθηκαν σε αυτά τα ιερά, όπως μαρμάρινα αγαλμάτια του Ασκληπιού και άλλων θεών-θεραπευτών, ανάγλυφα με αφηγηματικές σκηνές εγκοίμησης, πήλινα και μαρμάρινα αναθήματα που απεικονίζουν το πάσχον μέλος του σώματος (πόδια, χέρια, μάτια, στήθη, γεννητικά όργανα), καθώς και ενεπίγραφες μαρμάρινες στήλες στις οποίες καταγράφεται η θαυματουργή θεραπεία ασθενών με την θεϊκή επέμβαση.

Επιστημονική ιατρική

Η άσκηση της επιστημονικής ιατρικής τεκμηριώνεται μέσα από παραστάσεις αγγείων και αναγλύφων όπου απεικονίζονται σκηνές ιατρικής εξέτασης, και από ανθρωπολογικά κατάλοιπα, όπως κρανία, που φέρουν ίχνη χειρουργικών επεμβάσεων.

Επίσης, παρουσιάζονται ενεπίγραφα πήλινα και μετάλλινα δοχεία που περιείχαν φυτικά φάρμακα, ενεπίγραφα κεραμικά θραύσματα με συνταγές θεραπευτικών σκευασμάτων, καθώς και διάφορα μετάλλινα ιατρικά εργαλεία (σικύες, νυστέρια, μήλες, άγκιστρα, κολποσκόπιο, κ.ά) που βρέθηκαν σε τάφους γιατρών, και επίσης πήλινες θερμοφόρες.

Στη μνήμη των γιατρών της αρχαιότητας

Στον επίλογο της έκθεσης τιμάται η μνήμη των γιατρών της εποχής: εκτίθενται ποικίλα μνημεία που απεικονίζουν ιατρούς ή αναφέρονται σ’ αυτούς και στο έργο τους, όπως π.χ. ενεπίγραφες ταφικές στήλες, τιμητικά ψηφίσματα για δημόσιους ιατρούς που ανταποκρίθηκαν στις έκτακτες ανάγκες της πόλης, καθώς και νομίσματα που εκδόθηκαν για να τιμήσουν τη μνήμη σπουδαίων ιατρών, όπως του Γαϊου Στερτίνιου Ξενοφώντα από την Κω, ο οποίος υπήρξε προσωπικός ιατρός του ρωμαίου αυτοκράτορα Κλαύδιου και μεγάλος ευεργέτης της πατρίδας του.

Η έκθεση αποτελεί το 2ο μέρος της τριλογίας των μεγάλων αρχαιολογικών εκθέσεων του ΜΚΤ που εστιάζουν σε θέματα που απασχολούν τον άνθρωπο από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, και η οποία ξεκίνησε το 2009 με την έκθεση Έρως, και ολοκληρώνεται τον Δεκέμβριο με την έκθεση Επέκεινα.

Info: «Ιασις. Υγεία, Νόσος, Θεραπεία από τον Ομηρο στον Γαληνό». Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης (Νεοφύτου Δούκα 4, Αθήνα). Διάρκεια: 19 Νοεμβρίου 2014 – 31 Μαΐου 2015. Εισιτήριο 7 ευρώ, μειωμένο 3 ευρώ. Κυριακή 11:00 – 17:00. Τρίτη κλειστά.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s